NGƯỜI NỮ CÔNG AN MANG TÊN BÙI THỊ CÚC

Tuổi thơ không được đến trường

Trần Thị Lan sinh năm 1930 trong một gia đình nông dân nghèo có bảy người con tại làng Vân Mạc. Chị là người con thứ năm. Cha mất khi chị còn nhỏ, kinh tế gia đình ngày càng khó khăn. Khoảng chín tuổi, chị phải đến sống và làm việc cho một gia đình địa chủ trong làng để trừ khoản nợ của gia đình.

Những năm thơ ấu của chị không có điều kiện được học hành đầy đủ. Công việc hằng ngày chủ yếu là chăn nuôi, làm ruộng và phục vụ gia đình chủ. Tuy vậy, cuộc sống khó khăn đã giúp cô bé Lan sớm hiểu nỗi vất vả của người lao động và khát vọng được sống tự do, bình đẳng.

Sau thắng lợi của Cách mạng Tháng Tám năm 1945, Trần Thị Lan được trở về đoàn tụ với gia đình. Chị tích cực tham gia các lớp bình dân học vụ để học chữ, đồng thời tham gia hoạt động thanh niên, phụ nữ và công tác dân vận tại địa phương.

Nữ đảng viên trẻ của làng Vân Mạc

Gia đình Trần Thị Lan có nhiều người tham gia hoạt động cách mạng. Người anh cả của chị là một cán bộ địa phương, trực tiếp giúp chị tìm hiểu về lý tưởng cách mạng và giới thiệu chị tham gia những công việc phù hợp với tuổi trẻ.

Ban đầu, chị làm những việc như tuyên truyền, vận động phụ nữ, chuyển tin và giúp đỡ các gia đình có cán bộ hoạt động bí mật. Dù tuổi còn nhỏ, chị làm việc cẩn thận, giữ bí mật tốt và tạo được lòng tin với nhân dân.

Cuối năm 1947, Trần Thị Lan được kết nạp vào Đảng Cộng sản Việt Nam và trở thành nữ đảng viên trẻ nhất xã. Sau đó, chị làm cán bộ phụ nữ xã rồi được giao nhiệm vụ tại Hội Phụ nữ huyện Ân Thi.

Hoạt động trong một địa bàn đặc biệt khó khăn

Những năm 1947–1949, Ân Thi là một địa bàn có nhiều đồn bốt và vùng bị kiểm soát chặt chẽ. Việc đi lại giữa các làng, tổ chức họp hoặc chuyển tài liệu đều có nguy cơ bị phát hiện. Nhiều cán bộ phải hoạt động bí mật trong nhà dân hoặc thay đổi địa điểm liên tục.

Trần Thị Lan được giao làm công tác địch vận. Nhiệm vụ của chị là vận động những người đang làm việc cho đối phương không gây hại cho nhân dân, thu thập thông tin và giúp lực lượng cách mạng nhận biết những kế hoạch kiểm tra, lùng bắt tại địa phương.

Chị thường xuất hiện dưới dáng vẻ của một người phụ nữ nông thôn bình thường. Nhờ hiểu phong tục địa phương và có cách nói chuyện gần gũi, chị xây dựng được quan hệ với nhiều người, tìm hiểu tình hình mà không để lộ nhiệm vụ thật sự.

Mang tên mới Bùi Thị Cúc

Tháng 12 năm 1949, do yêu cầu nhiệm vụ, Trần Thị Lan trở thành cán bộ Công an Quận 3 của tỉnh Hưng Yên cũ. Từ đây, chị hoạt động với tên Bùi Thị Cúc.

Tên mới giúp chị bảo vệ gia đình và che giấu lai lịch trong quá trình hoạt động. Nhiệm vụ của chị ngày càng phức tạp hơn, bao gồm thu thập tin tức, làm công tác phản gián, bố trí cơ sở bí mật và hỗ trợ đồng đội hoạt động trong vùng đối phương kiểm soát.

Bùi Thị Cúc hiểu rằng công việc của mình không chỉ nguy hiểm cho cá nhân. Nếu bị lộ, cả mạng lưới cơ sở, những gia đình che giấu cán bộ và người thân của chị đều có thể bị ảnh hưởng. Vì vậy, chị luôn hạn chế ghi chép tên người, địa điểm và chỉ trao đổi những nội dung cần thiết.

Nhiệm vụ tại khu vực Cảnh Lâm

Tại địa bàn Ân Thi khi đó có một nhân vật chỉ điểm nguy hiểm thường được các tài liệu gọi là Nhi hoặc Doãn Nhi. Người này bị cho là có liên quan đến hoạt động truy tìm cán bộ và phá hoại các cơ sở cách mạng tại địa phương.

Bùi Thị Cúc được giao nhiệm vụ tìm hiểu hoạt động của người này, đồng thời phối hợp với đồng đội xây dựng cơ sở bên trong. Bằng sự bình tĩnh và khéo léo, chị góp phần giúp lực lượng cách mạng nắm được tình hình và thực hiện nhiệm vụ vô hiệu hóa mối nguy hiểm đối với phong trào địa phương.

Sau khi nhiệm vụ hoàn thành, thân phận của Bùi Thị Cúc bị một người chỉ điểm tiết lộ. Chị bị bắt trước khi kịp rời khỏi địa bàn.

Quyết bảo vệ đồng đội

Những người bắt giữ Bùi Thị Cúc muốn chị khai ra tên cán bộ, địa điểm liên lạc và những gia đình đang giúp đỡ cách mạng. Họ tìm cách dụ dỗ, đe dọa và thẩm vấn chị trong nhiều ngày.

Nhưng Bùi Thị Cúc hiểu rằng một lời khai có thể khiến hàng chục người bị bắt. Vì vậy, chị luôn khẳng định mình không biết những thông tin mà họ yêu cầu và nhất quyết không tiết lộ cơ sở.

Dù tuổi đời mới khoảng 20, chị thể hiện sự bình tĩnh của một người cán bộ được rèn luyện. Chị không nhận công lao về mình, cũng không đổ trách nhiệm cho bất kỳ đồng đội nào.

Ngày 15 tháng 5 năm 1950, Bùi Thị Cúc hy sinh. Những bí mật về mạng lưới cách mạng vẫn được chị giữ kín, giúp nhiều cán bộ và gia đình cơ sở tiếp tục được bảo vệ.

Sáu chữ vàng của Chủ tịch Hồ Chí Minh

Sự hy sinh của người nữ chiến sĩ trẻ được đồng đội và nhân dân Hưng Yên vô cùng thương tiếc. Câu chuyện về lòng trung thành của chị được báo cáo tới Trung ương và Chủ tịch Hồ Chí Minh.

Ngày 15 tháng 1 năm 1952, Chủ tịch Hồ Chí Minh ký Sắc lệnh số 77/SL truy tặng Bùi Thị Cúc Huân chương Độc lập hạng Ba và sáu chữ vàng:

“Sống anh dũng, chết vẻ vang.”

Đây là sự ghi nhận đặc biệt đối với lòng trung thành, sự hy sinh và phẩm chất của một nữ chiến sĩ Công an cách mạng khi tuổi đời còn rất trẻ.

Ngày 3 tháng 8 năm 1995, nhân kỷ niệm 50 năm Ngày truyền thống Công an nhân dân, Chủ tịch nước ký quyết định truy tặng liệt sĩ Bùi Thị Cúc danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân.

Người nữ anh hùng được các thế hệ tưởng nhớ

Hình ảnh và câu chuyện về Bùi Thị Cúc được lưu giữ tại Bảo tàng Công an nhân dân, Công an tỉnh Hưng Yên và khu tưởng niệm ở quê hương. Bộ Công an đã đúc tượng đồng của chị để trưng bày, phục vụ công tác giáo dục truyền thống.

Mộ phần của chị được đặt tại Nghĩa trang liệt sĩ địa phương. Khu thờ tại gia đình và địa điểm tưởng niệm trở thành nơi cán bộ, chiến sĩ, học sinh và nhân dân đến dâng hương, tìm hiểu về cuộc đời người nữ chiến sĩ.

Năm 2025, chân dung Bùi Thị Cúc tiếp tục được phục dựng và trao tặng cho gia đình, góp phần lưu giữ hình ảnh của chị cho các thế hệ sau. Năm 2026, Công an tỉnh Hưng Yên tổ chức lễ tưởng niệm 76 năm ngày chị hy sinh.