Người nữ du kích bên dòng Thạch Hãn – những chuyến đò chở niềm tin vào Thành cổ

Bức ảnh lưu giữ một thời hoa lửa

Những ai từng đến Bảo tàng Thành cổ Quảng Trị có lẽ khó quên bức ảnh “Cha con lão ngư dân Triệu Phong chở bộ đội và vũ khí tiếp sức Thành cổ”.

Bức ảnh do phóng viên chiến trường Đoàn Công Tính, Báo Quân đội nhân dân ghi lại trên dòng sông Thạch Hãn vào mùa hè năm 1972. Trong ảnh, một người đàn ông lớn tuổi đang chèo đò, bên cạnh là một cô gái trẻ ôm chắc khẩu súng; phía sau là những người lính giải phóng với gương mặt lạc quan, chuẩn bị bước vào “chảo lửa” Thành cổ.

Người lái đò ấy là ông Nguyễn Con, còn cô gái bên cạnh là con dâu của ông – nữ du kích Nguyễn Thị Thu, khi ấy vừa tròn 18 tuổi.

Một khoảnh khắc tưởng như bình dị nhưng đã trở thành hình ảnh mang tính biểu tượng về hậu phương trong chiến tranh: những người dân bình thường đã làm nên những điều phi thường, góp phần tiếp sức cho cuộc chiến đấu bảo vệ Thành cổ.

Bà nâng niu những bức ảnh ghi lại một thời oanh liệt của quân và dân Quảng Trị, đặc biệt là bức ảnh bà cùng bố chồng chèo đò đưa bộ đội vượt sông Thạch Hãn. Đó là những kỷ vật quý giá được phóng viên Đoàn Công Tính trao tặng gia đình bà sau 35 năm gặp lại.

Những chuyến đò giữa lằn ranh sinh tử

Mùa hè năm 1972, chiến sự tại Thành cổ Quảng Trị ngày càng ác liệt. Để giữ vững trận địa và chống lại các đợt phản công của địch, lực lượng của ta liên tục được bổ sung.

Trong điều kiện bom đạn dày đặc, muốn đưa bộ đội vào Thành cổ nhanh chóng và an toàn, một trong những con đường quan trọng là vượt sông Thạch Hãn bằng những chuyến đò.

Khi ấy, Nguyễn Thị Thu vừa tròn 18 tuổi, vừa làm lễ dạm hỏi với ông Nguyễn Câu. Nhưng trước tình hình đất nước, bà đã tình nguyện tham gia lực lượng du kích địa phương.

Ba tháng sau, bà nhận nhiệm vụ giao liên và cùng bố chồng là ông Nguyễn Con, lúc đó 57 tuổi, tình nguyện chèo đò đưa bộ đội, vũ khí, lương thực vượt sông, tiếp viện cho chiến trường Thành cổ.

“Ngày ấy, chiến sự ác liệt, đất nước lâm nguy, ai cũng sẵn sàng ra trận. Hàng ngàn thanh niên mười tám, đôi mươi, những sinh viên trẻ tạm xa ghế nhà trường trên mọi miền Tổ quốc hăng hái lên đường vào vùng đất lửa Quảng Trị để chiến đấu và sẵn sàng hy sinh cho Tổ quốc. Những tấm gương ấy đã tiếp thêm sức mạnh để tôi nắm chắc mái chèo, hỗ trợ đưa các anh sang sông, tiến vào chiến trường”, bà Thu nhớ lại.

Những chuyến đò thường xuất phát trong đêm để tránh sự phát hiện của máy bay và pháo binh đối phương.

Chiếc đò nhỏ lặng lẽ xuôi dòng Thạch Hãn. Mỗi đêm, hai bố con bà Thu thực hiện hàng chục chuyến, đưa bộ đội, vũ khí, lương thực vào Thành cổ rồi lại chở thương binh trở về tuyến sau.

Giữa dòng sông, mỗi chuyến đò là một lần đối mặt với hiểm nguy. Bom đạn có thể trút xuống bất cứ lúc nào, dòng nước có thể trở thành nơi người đi không trở lại.

Thế nhưng, ông Nguyễn Con và người con dâu trẻ vẫn bền bỉ giữ mái chèo.

Không phải chuyến đò nào đưa người sang sông cũng có ngày trở lại. Có những người lính lúc lên đò vẫn còn nguyên vẹn, nhưng khi trở về đã mang đầy thương tích; có người mãi mãi nằm lại nơi Thành cổ.

Có lẽ chính vì vậy mà nụ cười trong bức ảnh lịch sử năm nào không phải là niềm vui của một chuyến đò bình thường.

Bà Thu nghẹn ngào nhớ lại:

“Các anh ra đi còn nguyên vẹn, nhưng nhiều lần khi trở về lại chỉ là thân thể đầy thương tích, thậm chí có người nằm lại vĩnh viễn ở Thành cổ. Vì thế, tôi không cười trong bức ảnh ngày ấy.”

Đằng sau khoảnh khắc tưởng như bình yên ấy là biết bao nỗi đau mà người phụ nữ 18 tuổi khi đó đã chứng kiến.

Dòng Thạch Hãn – chứng nhân của những chuyến đò năm xưa

81 ngày đêm đã đi qua. Thành cổ Quảng Trị trở thành biểu tượng của chủ nghĩa anh hùng cách mạng, của ý chí chiến đấu và khát vọng hòa bình, thống nhất đất nước.

Những người như bà Thu và ông Nguyễn Con không đứng trong những chiến hào ở Thành cổ, nhưng những chuyến đò của họ chính là một phần không thể tách rời của cuộc chiến đấu ấy.

Mỗi mái chèo trên dòng Thạch Hãn năm xưa mang theo lương thực, vũ khí, người lính và cả niềm tin vào ngày đất nước thống nhất.

Chiến công của quân và dân Quảng Trị trong 81 ngày đêm bảo vệ Thành cổ đã góp phần quan trọng vào thắng lợi trên bàn đàm phán, tiến tới ký kết Hiệp định Paris ngày 27/1/1973, tạo tiền đề cho cuộc Tổng tiến công và nổi dậy mùa Xuân năm 1975, giải phóng miền Nam, thống nhất đất nước.

Năm 1976, bà Thu và ông Nguyễn Câu tổ chức lễ cưới, sau đó có 4 người con. Hai năm sau, ông Nguyễn Con qua đời. Vợ chồng bà tiếp tục cuộc sống mưu sinh bằng nghề cào hến trên chính dòng sông Thạch Hãn – nơi từng chứng kiến những chuyến đò sinh tử của hai bố con trong những ngày tháng chiến tranh.

Hơn nửa thế kỷ đã trôi qua, dòng Thạch Hãn hôm nay đã bình yên. Những chuyến đò chở bộ đội năm xưa chỉ còn trong ký ức và những bức ảnh lịch sử.

Nhưng hình ảnh cô gái 18 tuổi năm nào cùng người bố chồng già nua vẫn chắc tay chèo giữa mưa bom, bão đạn sẽ còn được nhắc nhớ như một biểu tượng đẹp về lòng yêu nước, sự quả cảm và những hy sinh thầm lặng của người dân Quảng Trị trong những năm tháng chiến tranh.

Bởi trong cuộc chiến bảo vệ Thành cổ năm ấy, không chỉ những người cầm súng mới là người lính. Có những người đã chiến đấu bằng mái chèo, bằng đôi tay, bằng lòng can đảm và bằng một niềm tin giản dị: đưa được thêm một người lính qua sông cũng là góp thêm một phần sức mình cho ngày đất nước hòa bình, non sông thống nhất.