Người nữ du kích đầu tiên được phong Anh hùng của Quân đội nhân dân Việt Nam
Trong cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp, bên cạnh những đơn vị bộ đội chủ lực hoạt động trên các chiến trường lớn, còn có hàng vạn dân quân, du kích âm thầm chiến đấu ngay tại quê hương mình. Họ vừa sản xuất, vừa bảo vệ làng xóm, xây dựng cơ sở cách mạng và tìm cách chống lại những cuộc càn quét của quân Pháp. Trong số đó có một người phụ nữ đặc biệt: Nguyễn Thị Chiên, cô gái nghèo quê Thái Bình đã trở thành nữ Anh hùng đầu tiên của Quân đội nhân dân Việt Nam.
Nguyễn Thị Chiên sinh năm 1930 tại huyện Kiến Xương, tỉnh Thái Bình. Tuổi thơ của bà trải qua trong hoàn cảnh rất khó khăn. Gia đình nghèo, cha mẹ lần lượt qua đời khi bà còn nhỏ, Nguyễn Thị Chiên phải đi ở cho địa chủ để kiếm sống. Những năm tháng ấy giúp bà hiểu sâu sắc cuộc sống cực khổ của người nông dân nghèo dưới chế độ cũ.
Cách mạng Tháng Tám năm 1945 thành công đã tạo ra một bước ngoặt lớn trong cuộc đời cô gái trẻ. Nguyễn Thị Chiên thoát khỏi cuộc đời đi ở và trở về quê. Qua sự tuyên truyền, giáo dục của cán bộ cách mạng, bà dần hiểu về phong trào đấu tranh giành độc lập và bắt đầu tham gia các hoạt động tại địa phương.
Năm 1946, Nguyễn Thị Chiên chính thức tham gia cách mạng và làm công tác giao thông cho đoàn thể phụ nữ, đồng thời tham gia lực lượng du kích ở địa phương. Công việc ban đầu tưởng như rất bình thường nhưng lại có ý nghĩa quan trọng. Trong điều kiện quân Pháp ngày càng mở rộng chiến tranh, những người làm giao thông phải đưa thư từ, tài liệu, dẫn đường cho cán bộ và tìm cách vượt qua những khu vực bị địch kiểm soát.
Một thời gian sau, Nguyễn Thị Chiên được giao nhiệm vụ tổ chức lực lượng nữ du kích. Năm 1947, bà làm Tiểu đội trưởng nữ du kích; đến năm 1948, trở thành Trung đội phó. Ở mỗi cương vị, bà đều tích cực vận động chị em tham gia kháng chiến.
Hoàn cảnh lúc ấy rất thiếu thốn. Du kích địa phương không có đủ lương thực, thuốc men và vũ khí. Nguyễn Thị Chiên cùng chị em tổ chức khai hoang, cấy lúa, chăn nuôi để tự túc lương thực và lấy nguồn tiền mua sắm trang bị. Như vậy, hoạt động kháng chiến của bà không chỉ là cầm súng chiến đấu mà còn bao gồm việc xây dựng hậu phương ngay trong những thôn làng.
Cuối năm 1949, tình hình tại địa phương trở nên căng thẳng. Quân Pháp tổ chức các hoạt động càn quét và tìm cách phá hoại nguồn lương thực của nhân dân. Khi địch có ý định cướp phá kho muối, Nguyễn Thị Chiên đã chỉ huy đội nữ du kích tổ chức đánh trả và bảo vệ được kho muối.
Những hoạt động như vậy khiến lực lượng du kích địa phương ngày càng được chú ý. Nguyễn Thị Chiên trở thành một cán bộ có kinh nghiệm, vừa biết tổ chức chị em, vừa trực tiếp tham gia chiến đấu.
Tháng 4 năm 1950 là một trong những thời điểm nguy hiểm nhất trong cuộc đời hoạt động của bà. Quân Pháp mở những cuộc càn quét và khủng bố dữ dội, khiến nhiều cán bộ cách mạng phải rút khỏi địa bàn.
Một đêm, Nguyễn Thị Chiên đang dẫn đường đưa một đồng chí bí thư chi bộ trở về địa phương hoạt động thì bị quân địch phục kích. Trong tình huống nguy hiểm, bà ra hiệu cho người cán bộ chạy thoát, còn mình tìm cách đánh lạc hướng đối phương. Nguyễn Thị Chiên sau đó bị bắt.
Bị bắt là một thử thách đặc biệt nghiêm trọng. Quân địch muốn biết nơi ở của cán bộ, cơ sở cách mạng và những người đang tham gia du kích. Nguyễn Thị Chiên bị giam cầm suốt khoảng ba tháng rưỡi và chịu nhiều hình thức đánh đập, tra tấn.
Nhưng bà không khai báo những điều mà kẻ địch muốn biết. Sau thời gian dài không thể khai thác được thông tin, chúng buộc phải thả bà.
Trở về quê vào tháng 7 năm 1950, Nguyễn Thị Chiên không rời bỏ hoạt động cách mạng. Bà tiếp tục xây dựng cơ sở du kích và lãnh đạo chị em hoạt động.
Điều đó cho thấy một đặc điểm nổi bật trong con người Nguyễn Thị Chiên: bị bắt và tra tấn không khiến bà sợ hãi hay từ bỏ cuộc đấu tranh. Trái lại, sau khi trở về, bà tiếp tục nhận nhiệm vụ trong điều kiện nguy hiểm hơn trước.
Trong những năm tiếp theo, Nguyễn Thị Chiên tham gia nhiều hoạt động chiến đấu chống quân Pháp. Bà vừa tổ chức lực lượng, vừa trực tiếp tham gia các trận đánh và hỗ trợ bộ đội chủ lực.
Một trong những trận đánh nổi tiếng nhất gắn với tên tuổi Nguyễn Thị Chiên diễn ra vào tháng 1 năm 1952, trong trận đánh bốt An Bồi.
Khi phối hợp với bộ đội tiến công bốt An Bồi, Nguyễn Thị Chiên cùng đồng đội bò vào khu vực hàng rào, thực hiện nhiệm vụ mở đường cho lực lượng tiến công. Bà tham gia cắt hàng rào, đánh bộc phá và ném lựu đạn, sau đó cùng đồng đội xông vào bên trong.
Trong trận đánh này, lực lượng tham gia đã bắt sống sáu tên địch đang lẩn trốn, trong đó có đồn trưởng. Đặc biệt, Nguyễn Thị Chiên còn đưa được sáu thương binh ra khỏi khu vực nguy hiểm an toàn.
Đối với một nữ du kích trẻ tuổi, việc trực tiếp tham gia một trận đánh như vậy thể hiện lòng dũng cảm và khả năng tổ chức rất đáng chú ý. Bà không chỉ chiến đấu mà còn quan tâm đến việc cứu thương binh, bảo vệ đồng đội sau trận đánh.
Những thành tích ấy khiến Nguyễn Thị Chiên trở thành một trong những nữ du kích tiêu biểu của phong trào kháng chiến tại đồng bằng Bắc Bộ.
Tháng 5 năm 1952, tại Đại hội Liên hoan Anh hùng và Chiến sĩ thi đua toàn quốc lần thứ nhất, Nguyễn Thị Chiên được tuyên dương. Chủ tịch Hồ Chí Minh tặng bà một khẩu súng ngắn của Người; Chính phủ và Chủ tịch Hồ Chí Minh tặng bà Huân chương Quân công hạng Ba và Huân chương Kháng chiến hạng Nhất.
Ngày 19 tháng 5 năm 1952, Nguyễn Thị Chiên được Chủ tịch nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa phong tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân.
Năm ấy bà mới 22 tuổi.
Đặc biệt hơn, Nguyễn Thị Chiên trở thành nữ Anh hùng đầu tiên của Quân đội nhân dân Việt Nam.
Danh hiệu ấy không chỉ ghi nhận những chiến công của riêng bà mà còn phản ánh vai trò ngày càng lớn của phụ nữ trong cuộc kháng chiến. Những người phụ nữ như Nguyễn Thị Chiên đã tham gia vào rất nhiều công việc: làm giao thông, xây dựng cơ sở, vận động quần chúng, tổ chức hậu cần, làm du kích và trực tiếp chiến đấu.
Sau khi cuộc kháng chiến chống Pháp kết thúc, Nguyễn Thị Chiên tiếp tục phục vụ trong quân đội. Năm 1953, bà được chính thức điều về công tác tại Tổng cục Chính trị và sau đó công tác tại Quân khu Thủ đô. Bà được giao nhiệm vụ phụ trách, quản lý lực lượng dân quân ở bốn huyện ngoại thành Hà Nội.
Từ một cô gái từng phải đi ở khi còn nhỏ, Nguyễn Thị Chiên đã trưởng thành thành một cán bộ quân đội. Bà tiếp tục làm công tác tổ chức, giáo dục và xây dựng lực lượng dân quân trong thời bình cũng như trong những năm đất nước tiếp tục trải qua chiến tranh.
Năm 1984, Nguyễn Thị Chiên nghỉ hưu với quân hàm Trung tá, đồng thời mang thương tật hạng 4/4 do những năm tháng chiến đấu.
Những năm cuối đời, bà sống tại Hà Nội. Dù chiến tranh đã lùi xa, tên tuổi của Nguyễn Thị Chiên vẫn được nhắc đến trong các hoạt động giáo dục truyền thống về phụ nữ và lực lượng dân quân du kích trong kháng chiến chống Pháp.
Ngày 1 tháng 6 năm 2016, Nguyễn Thị Chiên qua đời tại Hà Nội, hưởng thọ 87 tuổi.
Nhìn lại cuộc đời Nguyễn Thị Chiên, điều gây ấn tượng không chỉ là những trận đánh mà còn là hành trình từ một cô gái nghèo trở thành người chiến sĩ cách mạng.
Bà từng phải đi ở từ nhỏ, nhưng sau Cách mạng Tháng Tám đã tìm thấy một con đường mới. Từ một người làm công tác giao thông, bà trở thành nữ du kích, rồi cán bộ chỉ huy lực lượng nữ du kích. Bà từng bị bắt và tra tấn nhưng không khai báo; sau khi được thả lại tiếp tục hoạt động. Trong chiến đấu, bà không chỉ hoàn thành nhiệm vụ tấn công mà còn đưa thương binh ra khỏi nơi nguy hiểm.
Đó là những điều làm nên hình ảnh Nguyễn Thị Chiên trong lịch sử.
Câu chuyện của bà cũng cho thấy cuộc kháng chiến không chỉ được tạo nên bởi những chiến dịch lớn hay những trận đánh nổi tiếng. Ở phía sau những chiến thắng ấy là hàng nghìn, hàng vạn con người bình dị hoạt động trong những làng quê, những con đường nhỏ và những cơ sở bí mật.
Nguyễn Thị Chiên là một trong những con người như vậy.
Bà không phải một vị tướng chỉ huy những chiến dịch quy mô lớn. Bà là một nữ du kích xuất thân từ một gia đình nghèo, trực tiếp sống cùng nhân dân và chiến đấu ngay trên quê hương mình. Chính từ những con người bình dị ấy, phong trào kháng chiến đã tạo dựng được một mạng lưới rộng lớn và bền bỉ.
Năm 1952, khi được phong Anh hùng, Nguyễn Thị Chiên mới 22 tuổi. Bà trở thành hình ảnh tiêu biểu cho thế hệ thanh niên, phụ nữ Việt Nam trong những năm đầu của cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp.
Hơn 60 năm sau ngày được tuyên dương Anh hùng, câu chuyện về bà vẫn còn nguyên giá trị. Đó là câu chuyện về lòng dũng cảm, sự kiên trì, tinh thần trách nhiệm và ý chí không khuất phục trước hoàn cảnh.
Từ một cô gái mồ côi từng phải đi ở ở vùng quê Thái Bình, Nguyễn Thị Chiên đã trở thành nữ Anh hùng đầu tiên của Quân đội nhân dân Việt Nam. Cuộc đời bà là một phần của lịch sử những người phụ nữ Việt Nam đã đứng lên tham gia kháng chiến, góp sức mình vào cuộc đấu tranh giành độc lập của dân tộc.
Nguyễn Thị Chiên (1930–2016) vì thế không chỉ được nhớ đến bởi danh hiệu Anh hùng, mà còn bởi hình ảnh một nữ du kích kiên cường – người đã biến những năm tháng tuổi trẻ đầy gian khó thành một cuộc đời có ý nghĩa với quê hương và đất nước.
