NGƯỜI NỮ HỘ SINH ĐI QUA NHỮNG VÙNG ĐẤT KHÔNG CÓ BÌNH YÊN

Năm 1950, giữa những năm tháng cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp còn diễn ra quyết liệt ở Nam Bộ, một người phụ nữ vừa sinh đứa con thứ hai đã nhận một nhiệm vụ khác với những gì người ta thường hình dung về một cán bộ cách mạng.

Phan Thị Tốt được cử đi học lớp nữ hộ sinh.

Người phụ nữ ấy đã tham gia cách mạng từ năm 15 tuổi, từng làm giao liên, từng bị bắt, từng ngồi tù và từng tham gia Khởi nghĩa Nam Kỳ. Nhưng trong một giai đoạn, nhiệm vụ của bà lại gắn với những căn phòng nhỏ, những ca sinh khó và những người phụ nữ nghèo ở vùng kháng chiến.

Đó cũng là một mặt trận.

Phan Thị Tốt, còn được gọi là Ba Tốt, Ba Thanh, sinh năm 1921 tại làng Mỹ Lộc, quận Tam Bình, tỉnh Vĩnh Long, trong một gia đình có truyền thống cách mạng. Cha bà là Phan Văn Hòa, Bí thư Huyện ủy Tam Bình; mẹ là Nguyễn Thị Ngân, người từng nuôi dưỡng và bảo vệ nhiều cán bộ cách mạng. Anh trai bà là Phan Văn Đáng, tức Hai Văn, sau này là Phó Bí thư Trung ương Cục miền Nam.

Năm 1936, khi mới 15 tuổi, Phan Thị Tốt đã tham gia phong trào Đông Dương Đại hội và Thanh niên Dân chủ tại quê nhà. Công việc của cô gái tuổi thiếu niên khi ấy là dán, rải truyền đơn với những yêu cầu về quyền lợi của công nhân, tự do, cơm áo và hòa bình.

Tháng 7 năm 1938, bà được kết nạp Đảng và làm giao liên cho Xứ ủy Nam Kỳ.

Công việc giao liên đòi hỏi bà phải vận chuyển sách báo, tài liệu bí mật và chỉ thị của cấp trên qua những khu vực địch kiểm soát. Bà nhiều lần vượt qua các cuộc khám xét.

Tháng 1 năm 1939, trong một chuyến công tác về Vĩnh Long, bà bị cảnh sát bắt. Sau 15 ngày giam giữ và tra khảo, do không có chứng cứ, bà được thả.

Một năm sau, Phan Thị Tốt được bầu vào Ban Chấp hành Quận ủy Tam Bình, phụ trách công tác Tuyên truyền xung phong.

Cũng tại quê nhà, bà tham gia Khởi nghĩa Nam Kỳ năm 1940.

Cuộc khởi nghĩa thất bại.

Sau khi tái chiếm quận lỵ Tam Bình, quân địch tiến hành càn quét, đốt phá nhà cửa và bắt nhiều cán bộ, đảng viên. Cha, anh và chồng của bà bị đày ra Côn Đảo. Riêng Phan Thị Tốt bị kết án 5 năm tù, bị biệt giam tại nhà lao Vĩnh Long rồi giải về Khám Lớn Sài Gòn.

Những ngày trong tù để lại trên cơ thể bà những thương tích nặng nề.

Nhưng cũng chính tại nơi ấy, bà gặp Nguyễn Thị Minh Khai.

Theo tư liệu của Bảo tàng Phụ nữ Nam Bộ, trong thời gian bị giam giữ, Nguyễn Thị Minh Khai đã chăm sóc Phan Thị Tốt khi bà bị tra tấn đến mức cơ thể đầy thương tích. Nguyễn Thị Minh Khai còn dạy bà học chữ và rèn chữ viết.

Năm 1945, khi mãn hạn tù, Phan Thị Tốt trở về địa phương và nối lại hoạt động cách mạng.

Sau đó, bà được phân công về Long Mỹ, Rạch Giá.

Ở vùng kháng chiến, công việc của bà không chỉ là tổ chức phong trào.

Năm 1948, sau khi sinh người con trai đầu lòng, bà phải gửi con cho người thân nuôi dưỡng để tiếp tục hoạt động. Bà tham gia vận động nhân dân tăng gia sản xuất, xây dựng trường học, trạm y tế và phát động vệ sinh phòng bệnh.

Hai năm sau, sau khi sinh người con thứ hai, bà được cử đi học lớp nữ hộ sinh.

Sau một năm học, Phan Thị Tốt trở về làm việc tại nhà bảo sanh xã Long Tự, huyện Long Mỹ, tỉnh Cần Thơ.

Một nữ cán bộ cách mạng lúc ấy trở thành người đỡ đẻ cho những phụ nữ trong vùng.

Nhưng nghề hộ sinh đã mở ra một con đường hoạt động đặc biệt.

Những người tìm đến bà không chỉ là các gia đình có quan hệ với cách mạng. Đó còn có những cô gái làm nghề bị xã hội kỳ thị, những người vợ của binh lính không có chồng bên cạnh khi sinh nở, những phụ nữ gặp khó khăn trong lúc vượt cạn.

Trong một xã hội chiến tranh, nơi con người dễ bị phân chia thành những phía đối lập, việc chăm sóc một người phụ nữ khi họ đang ở thời khắc mong manh nhất của cuộc đời lại trở thành một cách để xây dựng lòng tin.

Theo tư liệu của Bảo tàng Phụ nữ Nam Bộ, những người từng được Phan Thị Tốt giúp đỡ về sau trở thành những cơ sở cách mạng tin cậy, hỗ trợ bà trong công tác.

Đó là một cách hoạt động rất khác với hình ảnh chiến đấu ngoài mặt trận.

Không có tiếng súng.

Không có trận đánh.

Không có những cuộc hành quân lớn.

Chỉ có một người phụ nữ bước vào một căn phòng, chăm sóc một sản phụ và giúp một đứa trẻ được chào đời an toàn.

Nhưng trong những hoàn cảnh đặc biệt, lòng tin của một người dân cũng có thể trở thành một phần của cuộc đấu tranh.

Phan Thị Tốt còn dùng kiến thức đã học để tập hợp và hướng dẫn những phụ nữ khác tham gia công tác y tế. Bà vận động kết hợp Đông y và Tây y, tuyên truyền vệ sinh phòng bệnh, đồng thời tổ chức các nhóm phụ nữ giúp nhau trong lao động, ma chay, cưới hỏi.

Những sinh hoạt đời thường ấy trở thành môi trường để tuyên truyền và tổ chức phong trào.

Cách mạng khi ấy không chỉ diễn ra trong những cuộc đối đầu trực tiếp.

Nó len vào từng xóm nhỏ, từng gia đình, từng nhóm phụ nữ.

Và Phan Thị Tốt là một trong những người biết biến chính công việc chăm sóc đời sống thành một phương thức gắn bó với nhân dân.

Đến cuối năm 1955, bà được điều về tỉnh Sóc Trăng, bổ sung vào Tỉnh ủy và phụ trách vận động quần chúng ở thị xã Sóc Trăng.

Năm 1956, tình hình tại Sóc Trăng trở nên căng thẳng. Nhiều cơ sở cách mạng bị phá vỡ, cán bộ bị bắt hoặc sát hại.

Phan Thị Tốt được điều về làm Bí thư Thị xã Sóc Trăng.

Để duy trì hoạt động, bà phải bám sát nhân dân.

Có thời gian, người phụ nữ nhỏ bé, mẹ của ba người con, giả làm thương lái chèo xuồng chở trái cây và lương thực đi bán tại các chợ.

Những chuyến xuồng ấy phục vụ hai mục đích.

Bên ngoài là buôn bán.

Bên trong là hoạt động cách mạng.

Theo tư liệu của Bảo tàng Phụ nữ Nam Bộ, bà từng lợi dụng vỏ bọc này để vận chuyển một lượng lớn vũ khí vào khu vực do địch kiểm soát.

Nhưng để giữ bí mật, những đứa con của bà phải gửi mỗi người một nơi.

Có người con được gửi đi khi mới hai tháng tuổi.

Một người mẹ phải chia con mình cho những gia đình khác nuôi dưỡng để tiếp tục công việc.

Đó là một mất mát không thể đo đếm bằng những con số chiến công.

Đầu năm 1959, Phan Thị Tốt được điều về làm Bí thư Huyện ủy Phụng Hiệp, Cần Thơ. Năm 1961, bà được rút về Tỉnh ủy Cần Thơ, giữ chức Phó Bí thư Tỉnh ủy.

Đến năm 1965, bà được điều về Khu ủy Khu 9, phụ trách công tác Nông vận trên địa bàn các thị xã.

Những năm sau đó tiếp tục là những năm tháng đầy mất mát.

Năm 1966, bà nhận tin chồng mình, Nguyễn Văn Úy, tức Nguyễn Hùng Sơn, hy sinh trong nhà tù Mỹ - ngụy.

Năm 1968, bà được tăng cường về Sóc Trăng trực tiếp chỉ đạo lực lượng cán bộ nội ô, phối hợp với phong trào tiến công và nổi dậy.

Năm 1969, bà được điều về hoạt động tại Sài Gòn, giữ chức Bí thư Liên quận 1 - 3.

Cuối năm ấy, bà bị địch bắt.

Lần này, người phụ nữ từng làm nữ hộ sinh, từng chèo xuồng bán trái cây và từng nhiều năm hoạt động trong lòng dân bị đưa vào hệ thống nhà tù của chính quyền Sài Gòn.

Bà trải qua Nhà lao Tân Hiệp và nhà tù Côn Đảo.

Tổng cộng, Phan Thị Tốt có ba lần bị tù. Lần đầu chỉ 15 ngày; lần cuối kéo dài hơn 6 năm.

Trong nhà tù, bà tiếp tục tham gia đấu tranh của nữ tù chính trị, bảo vệ bí mật tổ chức và giữ vững lập trường.

Đến ngày đất nước thống nhất, người phụ nữ từng bắt đầu hoạt động cách mạng từ tuổi 15 đã có gần bốn thập niên sống giữa những biến động lớn của lịch sử.

Sau năm 1975, bà tiếp tục đảm nhiệm nhiều công việc, trong đó có công tác kiểm tra của Thành ủy và Ủy ban Kiểm tra Trung ương. Từ năm 1982 đến năm 2008, bà là Trưởng Ban Liên lạc nữ cựu tù chính trị và tù binh Thành phố Hồ Chí Minh.

Bà được trao tặng Huân chương Hồ Chí Minh, Huân chương Độc lập hạng Nhất cùng nhiều phần thưởng cao quý khác. Năm 2014, bà được truy tặng danh hiệu Bà mẹ Việt Nam Anh hùng.

Nhưng nếu chỉ nhìn vào những chức vụ và phần thưởng, câu chuyện về Phan Thị Tốt vẫn chưa được kể hết.

Bởi có một giai đoạn rất đặc biệt trong cuộc đời bà, khi một nữ cán bộ cách mạng bước vào nghề nữ hộ sinh.

Ở đó, cuộc chiến không hiện ra bằng tiếng súng.

Nó hiện ra bằng những chuyến đi qua vùng kiểm soát, những căn nhà dân, những người phụ nữ cần được giúp đỡ và những mối quan hệ âm thầm được xây dựng từ sự tin cậy.

Một đứa trẻ được sinh ra trong chiến tranh.

Một người mẹ được giúp đỡ.

Một gia đình từng xa lạ trở thành cơ sở.

Và từ những việc tưởng như rất nhỏ ấy, một mạng lưới nhân dân được hình thành.

Phan Thị Tốt đã đi qua nhiều vai trò: người giao liên, cán bộ tuyên truyền, người tù, nữ hộ sinh, cán bộ dân vận, người lãnh đạo phong trào và nữ tù chính trị.

Nhưng ở mỗi vị trí, điều xuyên suốt vẫn là sự gắn bó với nhân dân.

Có lẽ vì thế, câu chuyện về bà không chỉ là câu chuyện của một người phụ nữ chiến đấu.

Đó còn là câu chuyện về cách một con người có thể biến nghề nghiệp, lòng nhân ái và sự gần gũi với cộng đồng thành một phần của cuộc đấu tranh vì đất nước.

Và đôi khi, giữa một thời đại đầy tiếng súng, một người cứu một sinh mạng nhỏ bé cũng chính là đang giữ lại một phần sự sống cho tương lai.