Người nữ trí thức trọn đời cống hiến cho y học và nhân dân
Giáo sư, Nhà giáo ưu tú Dương Thị Cương là một nữ trí thức tiêu biểu của Hà Nội, một bác sĩ, nhà khoa học và nhà giáo đã dành trọn tuổi trẻ cùng trí tuệ cho cách mạng, sự nghiệp đào tạo y khoa và chăm sóc sức khỏe nhân dân. Sinh ra trong gia đình trí thức, bà lớn lên tại ngôi nhà 98A Hàng Bông – nơi lưu giữ nhiều ký ức của gia đình giáo sư Dương Quảng Hàm. Tuổi thơ và những năm tháng học tập của bà không diễn ra trong sự bình yên. Năm 1948, khi mới 16 tuổi, Dương Thị Cương vào học lớp Đệ Tứ, Trường Trung học Chu Văn An. Trong bối cảnh Hà Nội còn chịu nhiều biến động của cuộc kháng chiến, bà cùng em trai Dương Tự Minh thường đêm đêm áp tai vào chiếc radio nhỏ để nghe tin tức kháng chiến, trong đó có tiếng đọc của người chị Dương Thị Ngân – một phát thanh viên. Chính môi trường ấy đã sớm hun đúc ở nữ sinh trẻ ý thức trách nhiệm với đất nước.
Cuối năm 1949, Dương Thị Cương cùng các bạn Vũ Bội Trâm, Đỗ Thị Thi trở thành những đoàn viên đầu tiên của Tổ học sinh kháng chiến Trường Chu Văn An, sau đó phát triển thành Hiệu đoàn học sinh kháng chiến. Căn nhà 98A Hàng Bông của gia đình cũng trở thành một cơ sở hoạt động bí mật. Tại đây, bà cùng Đỗ Hồng Phấn và Hoàng Xuân Sính in truyền đơn, tài liệu bằng thạch rồi bí mật chuyển đến các trường trung học trong nội thành. Với sự thông minh, nhanh nhẹn và tinh thần trách nhiệm, Dương Thị Cương được tin cậy giao phụ trách phong trào nữ sinh, tham gia Ban cán sự Hiệu đoàn học sinh kháng chiến Hà Nội và phụ trách hộp thư của Thành ủy, chuyển những tài liệu quan trọng vào nội thành. Trước ngày Hà Nội được giải phóng, bà được kết nạp Đảng. Ở tuổi 22, nữ đảng viên trẻ tiếp tục tham gia Ban cán sự sinh viên kháng chiến và vận động học sinh, sinh viên đấu tranh chống chính sách cưỡng ép di cư vào Nam.
Hà Nội được giải phóng cũng mở ra một chặng đường mới trong cuộc đời Dương Thị Cương. Bà thi vào Trường Y, tốt nghiệp loại ưu và lựa chọn sản khoa làm lĩnh vực chuyên môn, gắn quá trình học tập, nghiên cứu với thực tiễn tại Bệnh viện Bạch Mai và Viện Bảo vệ bà mẹ và trẻ sơ sinh. Trong công việc, bà được đồng nghiệp và người bệnh nhớ đến bởi sự tận tâm, nhẹ nhàng và tinh thần luôn tìm tòi phương pháp mới. Bà đưa những kỹ thuật mới trong chẩn trị, trong đó có nội soi và nghiên cứu ung thư cổ tử cung, vào thực tiễn chăm sóc sức khỏe phụ nữ; đồng thời trực tiếp cấp cứu, điều trị cho nhiều trường hợp sản khoa khó khăn. Những năm đất nước còn nhiều thiếu thốn, việc tiếp cận với y tế chất lượng cao không dễ dàng, vì vậy hình ảnh người bác sĩ tận tụy với bệnh nhân càng trở nên đáng quý.
Không chỉ trực tiếp khám chữa bệnh, Dương Thị Cương còn dành phần lớn sự nghiệp cho nghiên cứu khoa học và đào tạo các thế hệ thầy thuốc. Trong 42 năm công tác, bà tham gia và chủ trì nhiều công trình nghiên cứu về sản, phụ khoa và sơ sinh; là tác giả của 15 cuốn sách, dịch 6 cuốn sách nước ngoài, tham gia nhiều đề tài khoa học cấp Bộ, cấp Nhà nước và các chương trình hợp tác quốc tế do Tổ chức Y tế Thế giới chủ trì. Bà còn viết sách phục vụ sinh viên y khoa, dịch tài liệu chuyên ngành và tham gia biên soạn Từ điển Y học. Năm 1990, bà được phong tặng danh hiệu Nhà giáo ưu tú; năm 1999, bà nhận Giải thưởng Kôvalepxkaia vì những thành tựu nghiên cứu khoa học xuất sắc của một nữ khoa học; năm 2000, bà được trao Huân chương Lao động hạng Ba. Những phần thưởng ấy ghi nhận một hành trình bền bỉ mà ở đó hoạt động chữa bệnh, nghiên cứu khoa học và đào tạo thầy thuốc luôn gắn bó với nhau.
Năm 2003, Giáo sư, Nhà giáo ưu tú Dương Thị Cương qua đời, khép lại cuộc đời của một người phụ nữ đã đi qua nhiều thời kỳ quan trọng của đất nước: từ nữ sinh Hà Nội trong những năm kháng chiến, người cán bộ hoạt động bí mật trong phong trào học sinh – sinh viên, đến bác sĩ, nhà khoa học và nhà giáo. Điều còn lại sau bà không chỉ là những công trình nghiên cứu hay những danh hiệu được trao tặng, mà còn là dấu ấn của một người thầy thuốc luôn hướng sự hiểu biết của mình vào việc cứu chữa người bệnh, đào tạo thế hệ kế tiếp và phục vụ cộng đồng. Cuộc đời ấy trở thành một tấm gương đẹp về trí tuệ, lòng tận tâm và tinh thần cống hiến của người trí thức Việt Nam.
