NGƯỜI Ở LẠI BÊN DÒNG THẠCH HÃN

Mẹ Hẹ sinh ra ở thôn Linh An, mảnh đất nằm sát bờ sông, nơi con nước lớn ròng theo nhịp thủy triều biển Cửa Việt. Ngày Mẹ về làm dâu, nhà chồng cũng là một gia đình có nền nếp cách mạng, ông nội chồng từng theo phong trào Cần Vương, cha chồng tham gia Việt Minh từ những ngày đầu kháng chiến chống Pháp. Mẹ lớn lên trong tiếng ru của bà, tiếng kể của mẹ chồng về những người đã khuất vì làng vì nước, để rồi chính Mẹ cũng bước vào con đường ấy như một lẽ tự nhiên, như nước chảy về nguồn.

Những năm tháng chống Mỹ, Quảng Trị trở thành một trong những chiến trường ác liệt nhất miền Nam. Vĩ tuyến 17, con sông Bến Hải chia đôi đất nước, để rồi cả một dải đất từ Gio Linh, Cam Lộ đến Triệu Phong, Hải Lăng đều nằm trong vùng bom đạn cày xới ngày đêm. Người dân Linh An, cũng như bao làng quê Quảng Trị khác, sống giữa hai làn đạn: ban ngày lo tránh phi pháo, ban đêm lặng lẽ tiếp tế, nuôi giấu cán bộ, đưa đường cho bộ đội.

Nhà Mẹ Hẹ nằm ngay trong vùng tranh chấp. Căn hầm bí mật đào dưới nền bếp, miệng hầm ngụy trang bằng chiếc cối xay lúa, là nơi Mẹ đã bao lần giấu cán bộ nằm im thin thít qua những đợt càn. Có những đêm địch bao vây làng, chó sủa ran khắp xóm, Mẹ ngồi vá áo ngay trên miệng hầm, tay run run nhưng giọng vẫn thản nhiên đáp lời lính hỏi:

• Nhà tui chỉ có mẹ già con dại, có chi mà tìm.

Rồi Mẹ tiễn từng người con trai lớn lên đường. Người con đầu nhập ngũ năm mười tám tuổi, đêm trước khi đi, Mẹ lặng lẽ vá lại từng đường kim trên chiếc áo bộ đội bạc màu, không khóc, chỉ dặn:

• Con đi, nhớ giữ mình. Mà nếu có phải nằm lại, cũng ráng nằm lại cho đất nước mình được yên.

Người con trai nhìn mẹ, không nói được lời nào, chỉ cúi đầu thật thấp rồi quay đi thật nhanh, sợ nếu chậm một giây sẽ không đủ can đảm bước ra khỏi ngõ.

Chiến tranh không chỉ lấy đi những người con trai. Mẹ Hẹ còn tiễn con gái, con dâu lên đường làm giao liên, làm y tá cứu thương ngay trong lòng địch hậu. Bà con trong làng vẫn kể, nhà Mẹ Hẹ những năm ấy như một trạm trung chuyển thầm lặng: gạo Mẹ để dành nuôi bộ đội, thuốc Mẹ giấu trong ống tre chôn dưới vườn chuối, cả những lá thư mật cũng qua tay Mẹ mà đến được nơi cần đến.

Mùa hè năm 1972, khi chiến dịch giải phóng Quảng Trị nổ ra, cả vùng Triệu Phong chìm trong khói lửa. Thị xã Quảng Trị và Thành Cổ trở thành chiến trường khốc liệt bậc nhất, nơi hàng vạn chiến sĩ đã ngã xuống trong suốt tám mươi mốt ngày đêm mùa hè đỏ lửa. Dòng Thạch Hãn mùa ấy không còn trong xanh như thường lệ, mà nhuộm màu của máu và thuốc súng. Người dân Linh An, cùng bao làng quê đôi bờ sông, vừa chạy giặc vừa gồng gánh tiếp tế, cứu thương cho bộ đội.

Chính trong những ngày tháng ấy, tin dữ lần lượt bay về nhà Mẹ Hẹ.

Tin dữ đầu tiên đến vào một buổi chiều mưa tầm tã. Cán bộ xã, giọng nghẹn lại, đưa cho Mẹ tờ giấy báo tử của người con trai cả — hy sinh khi đang cùng đơn vị vượt sông Thạch Hãn tiếp viện cho Thành Cổ.

Mẹ đứng lặng ở hiên nhà rất lâu, tay cầm tờ giấy mà không đọc nổi một chữ, mắt nhìn về phía dòng sông, nơi làn khói pháo vẫn còn vương trên nền trời xám. Bà con hàng xóm kể, đêm ấy không ai nghe tiếng Mẹ khóc. Chỉ thấy sáng hôm sau, Mẹ vẫn ra vườn hái rau, vẫn xay lúa, vẫn lặng lẽ mang cơm ra miệng hầm như mọi ngày, chỉ có đôi mắt là đỏ hoe, sưng húp.

Có người không cầm được lòng, hỏi Mẹ:

• Mẹ ơi, mẹ đau lắm phải không?

Mẹ ngừng tay, nhìn ra phía chân trời, nơi ánh hoàng hôn đang nhuộm đỏ cả một vùng sông nước, rồi khẽ đáp, giọng run run nhưng vẫn cố giữ cho thật vững:

• Đau chớ răng không đau, ruột thịt của mình mà. Nhưng con tui ngã xuống, còn hàng vạn người con khác vẫn đang tiến lên. Tui mà gục xuống thì lấy ai lo cho mấy đứa còn lại, lấy ai còn hầm còn gạo cho bộ đội mình.

Câu nói ấy, tưởng chừng bình dị, lại là cả một triết lý sống của biết bao bà mẹ Việt Nam thời chiến — nỗi đau riêng nén lại, gánh nặng chung đặt lên vai, để sự sống vẫn phải tiếp diễn, để cách mạng vẫn phải được nuôi dưỡng bằng chính những giọt mồ hôi, những bát cơm sẻ nửa của người ở lại.

Rồi tin dữ vẫn chưa dừng. Người con dâu, người con rể, rồi những đứa cháu nội, cháu ngoại lần lượt ngã xuống trên khắp các mặt trận — có người hy sinh ngay trên chính quê hương Quảng Trị, có người ngã xuống tận chiến trường xa. Mỗi tờ giấy báo tử là một nhát cắt vào lòng Mẹ, nhưng Mẹ vẫn đứng vững, như cây tra cổ thụ đầu làng, càng qua bao mùa bão càng bám sâu vào đất.

Năm ấy, khi nhận tin người con dâu thứ ba hy sinh, có người khuyên Mẹ nên cho đứa con trai út — khi ấy còn chưa đến tuổi — trốn đi nơi khác để tránh phải ra trận, kẻo dòng họ không còn ai nối dõi. Mẹ chỉ lặng im một lúc rồi nói:

• Nếu ai cũng nghĩ như rứa, ai cũng giấu con giấu cháu, thì đất nước ni biết khi mô mới độc lập được. Con tui, cháu tui ngã xuống, cũng như con cháu người ta ngã xuống. Máu xương mô mà chẳng đau, chẳng quý. Nhưng không có sự hy sinh, răng có ngày thống nhất.

Không ai còn dám nói thêm điều gì. Người con trai út, sau này, cũng lên đường như bao người anh, người chị trước đó.

Mùa xuân năm 1975, khi tin chiến thắng lần lượt bay về từ Tây Nguyên, từ Huế, từ Đà Nẵng, rồi tin đại thắng ngày 30 tháng Tư vang lên trên chiếc radio cũ kỹ trong nhà, Mẹ Hẹ ngồi lặng bên bàn thờ, nơi những tấm ảnh của các con, các cháu đã xếp thành hàng dài. Mẹ không cười thật to như những người khác trong làng, chỉ lặng lẽ thắp một nén hương, giọng nghẹn ngào:

• Các con, các cháu ơi, nước nhà độc lập rồi. Mẹ mong ri đã mấy chục năm ni. Chừ mấy đứa có thể yên lòng nhắm mắt.

Đó là cao trào của một đời người — nơi nỗi đau tột cùng và niềm vui vỡ òa cùng hòa vào nhau trong một khoảnh khắc, nơi người mẹ vừa là nạn nhân đau thương nhất của chiến tranh, vừa là người chiến thắng kiêu hãnh nhất của hòa bình.

Sau ngày đất nước thống nhất, Mẹ Hẹ vẫn ở lại căn nhà nhỏ bên dòng Thạch Hãn, sống cùng những người con, người cháu còn lại. Người ta vẫn thấy Mẹ mỗi sáng ra vườn, chăm từng luống rau, mỗi chiều ngồi bên hiên nhà nhìn về phía dòng sông — nơi biết bao người thân của Mẹ đã nằm lại vĩnh viễn tuổi thanh xuân.

Năm 1994, khi Nhà nước phong tặng danh hiệu Bà mẹ Việt Nam Anh hùng đợt đầu tiên cho gần hai mươi nghìn người mẹ trên khắp cả nước, Mẹ Hẹ là một trong số đó. Nhưng vinh dự lớn lao ấy, đối với Mẹ, có lẽ không sánh bằng việc được nhìn thấy quê hương không còn tiếng bom rơi đạn nổ, được nghe tiếng trẻ con ê a học bài dưới mái trường yên bình, được thấy dòng Thạch Hãn trong xanh trở lại sau bao mùa nhuộm máu.

Những năm cuối đời, Mẹ ít nói về chiến tranh. Có lẽ nỗi đau đã hóa thành trầm tích lặng sâu trong lòng, không cần phải kể ra mới thấy nặng. Nhưng mỗi năm đến ngày 27 tháng Bảy, Mẹ vẫn dặn con cháu chuẩn bị mâm cơm cúng thật chu đáo, không phải vì lễ nghi, mà vì với Mẹ, đó là ngày để những người đang sống ngồi lại bên nhau, nhắc tên những người đã khuất, để họ không bao giờ bị lãng quên.

Thời hoa lửa đã lùi xa, những Mẹ Việt Nam Anh hùng như Mẹ Hẹ giờ phần lớn cũng đã về với đất, với ông bà tổ tiên. Nhưng câu chuyện của Mẹ, của biết bao bà mẹ khác trên dải đất hình chữ S này, vẫn còn đó, như một ngọn lửa âm ỉ cháy, chờ được tiếp nối bởi những bàn tay, khối óc của thế hệ hôm nay.

Có lẽ, cách tốt nhất để tri ân những hy sinh ấy không phải chỉ là những nén hương, những vòng hoa vào dịp lễ, mà là sống sao cho mảnh đất mà cha ông đã đổi bằng máu xương ấy ngày càng giàu đẹp hơn, để những đứa trẻ sinh ra hôm nay được lớn lên trong tự do, trong ấm no, trong lành lặn — điều mà biết bao người con của Mẹ Hẹ, của hàng triệu bà mẹ Việt Nam khác, đã không bao giờ được hưởng.

Dòng Thạch Hãn vẫn chảy, lặng lẽ mang phù sa bồi đắp cho những mùa lúa mới. Và ở đâu đó trong ký ức của mảnh đất Quảng Trị, hình bóng những Bà mẹ Việt Nam Anh hùng như Mẹ Hẹ vẫn dõi theo từng bước chân của thế hệ trẻ hôm nay — với niềm tin rằng, ngọn lửa của lý tưởng độc lập, tự do mà các Mẹ đã âm thầm gìn giữ suốt "thời hoa lửa", sẽ còn cháy mãi, không bao giờ tắt.