Người phụ bếp tên Văn B

Tháng Năm năm 1909, Nguyễn Tất Thành rời Huế theo cha là cụ Nguyễn Sinh Sắc vào huyện Bình Khê, Bình Định, nơi cụ vừa được bổ làm tri huyện. Tháng Tám năm sau, anh rời Quy Nhơn đi tiếp về phía Nam. Từ nửa sau tháng Chín 1910 đến trước tháng Hai 1911, anh dạy học ở trường Dục Thanh, Phan Thiết. Rồi anh vào Sài Gòn.

Trước đó, cụ Phan Bội Châu, bạn thân của cụ Sắc, từng mời anh tham gia phong trào Đông Du, nhưng anh từ chối. Anh không muốn sang Nhật. Anh muốn đến chính nước Pháp và các nước phương Tây khác, xem họ làm ăn, sống ra sao, rồi về giúp đồng bào mình. Câu anh nói sau này được nhắc lại nhiều lần rất giản dị: “Tôi thấy phải đi ra nước ngoài xem cho rõ.”

Cuốn “Những mẩu chuyện về đời hoạt động của Hồ Chủ tịch” của Trần Dân Tiên có kể lại một buổi chiều ở Sài Gòn. Anh Thành đi dạo phố với người bạn thân tên Lê, rồi bất ngờ quay sang hỏi: “Anh Lê, anh có yêu nước không?” Anh Lê nói tất nhiên là có. Anh Thành rủ bạn cùng đi ra nước ngoài. Người bạn hỏi lấy đâu ra tiền mà đi. Anh Thành giơ hai bàn tay lên, ý nói sẽ làm bất cứ việc gì để sống và để đi. Anh Lê nhận lời, nhưng sau khi nghĩ kỹ thì không đủ can đảm giữ lời hứa. Đến ngày lên tàu, anh Thành đi một mình.

Ngày 2/6/1911, tàu Amiral Latouche-Tréville cập cảng Sài Gòn, chuẩn bị đi Marseille. Tàu thuộc hãng Chargeurs Réunis, người mình quen gọi là hãng Năm Sao vì ống khói tàu của hãng sơn hình năm ngôi sao. Đó là một trong những con tàu lớn thời bấy giờ, vừa chở hàng vừa chở khách. Ngay hôm ấy anh xin việc. Ngày 3/6, anh bắt đầu làm và nhận thẻ nhân viên với cái tên mới: Văn Ba.

Việc của người phụ bếp không có gì nhẹ nhàng. Anh nhặt rau, vác khoai, rửa nồi, cào lò, xúc than. Theo Trần Dân Tiên, lương phụ bếp chỉ được mười quan. Gần một trăm năm sau, Bảo tàng Hồ Chí Minh tìm được ở Trung tâm Lưu trữ Hải ngoại tại Aix-en-Provence, Pháp, cuốn sổ lương của tàu, trong đó có trang ghi tên anh.

Trưa ngày 5/6/1911, tàu nhổ neo rời bến Nhà Rồng. Trên sổ sách của tàu, anh chỉ là một cái tên trong danh sách người làm bếp. Khoảng một tháng sau, tàu cập cảng Marseille.

Những năm sau đó anh làm đủ nghề để sống. Ở Anh, có lúc anh cào tuyết cho một trường học, đốt than dưới hầm lò, làm ở khách sạn Drayton Court, rồi làm phụ bếp ở khách sạn Carlton. Anh sang Mỹ, qua Anh, trở lại Pháp, đi qua ba đại dương, bốn châu lục và gần ba mươi quốc gia.

Ngày 28/1/1941, sau ba mươi năm ở nước ngoài, anh trở về Tổ quốc. Lúc ấy không còn ai gọi anh là Văn Ba nữa. Người ta biết anh với tên Nguyễn Ái Quốc.