NGƯỜI PHỤ NỮ TAY KHÔNG BẮT GIẶC - NGUYỄN THỊ CHIÊN
Có một bức ảnh chụp ở Việt Bắc năm 1952 mà mỗi lần nhìn lại, người ta có thể bắt gặp rất nhiều gương mặt đã đi vào lịch sử. Giữa những người chiến sĩ, những cán bộ, những Anh hùng và Chiến sĩ thi đua, có một người phụ nữ còn rất trẻ. Khuôn mặt chị không có vẻ gì đặc biệt nếu chỉ nhìn qua một tấm ảnh cũ. Nhưng đằng sau dáng người nhỏ bé ấy là những năm tháng mà một cô gái nông dân vùng quê lúa đã nhiều lần đứng giữa sự sống và cái chết, bị bắt, bị tra tấn, rồi lại trở về với làng xóm; đã có những ngày tay không đối mặt với quân địch và trở thành người nữ Anh hùng đầu tiên của Quân đội nhân dân Việt Nam. Người phụ nữ trong bức ảnh ấy là Nguyễn Thị Chiên.
Nguyễn Thị Chiên sinh năm 1930 tại xóm Trại Đồng, xã Tán Thuật, huyện Kiến Xương, tỉnh Thái Bình, trong một gia đình cố nông nghèo. Tuổi thơ của bà không có những năm tháng bình yên như bao đứa trẻ khác. Mồ côi cha mẹ từ sớm, bà phải đi ở, làm thuê để kiếm sống. Có những con người bước vào lịch sử từ những nơi rất sáng, rất rộng; còn Nguyễn Thị Chiên bước vào lịch sử từ một cuộc đời gần như chẳng có gì trong tay ngoài sức lao động và ý chí sống. Chính vì thế, khi nhìn lại hành trình của bà, điều khiến tôi nghĩ đến trước tiên không phải là danh hiệu Anh hùng, mà là câu hỏi: một cô gái nghèo, từng phải đi ở từ nhỏ, đã lấy đâu ra sức mạnh để đứng vững trước những thử thách mà ngay cả người trưởng thành cũng có thể khuất phục?
Câu trả lời bắt đầu từ những ngày Cách mạng Tháng Tám thành công. Theo hồ sơ được Viện Bảo tàng Lịch sử Quân sự Việt Nam lưu giữ và các tài liệu được Báo Quân đội nhân dân dẫn lại, từ năm 1946, Nguyễn Thị Chiên tham gia hoạt động du kích ở quê nhà, ban đầu làm công tác giao liên, rải truyền đơn, canh gác, trinh sát và xây dựng cơ sở. Từ một cô gái nông dân, bà dần được đồng đội tin tưởng giao những nhiệm vụ lớn hơn: tiểu đội trưởng, rồi trung đội phó và trung đội trưởng nữ du kích xã Tán Thuật. Công việc của bà không chỉ là chiến đấu. Đó còn là gây dựng cơ sở, vận động nhân dân, bảo vệ làng xóm và giữ cho mạch hoạt động cách mạng không bị đứt giữa vùng địch kiểm soát.
Nhưng để có được bản lĩnh ấy, Nguyễn Thị Chiên đã phải đi qua một thử thách khắc nghiệt. Tháng 4 năm 1950, trong lúc đưa cán bộ về hoạt động tại địa phương, bà bị địch bắt. Suốt khoảng ba tháng rưỡi, địch tìm mọi cách dụ dỗ và tra tấn để buộc bà khai báo. Hồ Chí Minh, trong bài viết về Nguyễn Thị Chiên đăng trên Báo Nhân Dân năm 1952, ghi rằng bà từng bị đưa ra bắn dọa nhiều lần nhưng vẫn bình tĩnh, không khai một lời. Sau khi được thả, cơ thể còn đầy thương tích, chân đau đến mức khó đi lại, bà vẫn trở về với công việc của mình. Chi tiết ấy khiến câu chuyện về Nguyễn Thị Chiên không còn chỉ là câu chuyện của một người “gan dạ”. Đó là câu chuyện về một con người đã bị đẩy đến tận cùng của thử thách nhưng không để hoàn cảnh quyết định mình sẽ trở thành ai.
Có lẽ cũng từ những ngày như thế mà Nguyễn Thị Chiên hiểu hơn ai hết giá trị của việc bám dân, bám làng. Khi cơ sở cách mạng bị đánh phá, nhân dân hoang mang, bà không rời đi. Tháng 7 năm 1951, trong lúc địch tăng cường lùng bắt cán bộ và đàn áp nhân dân, bà cùng lực lượng địa phương từng bước gây dựng lại cơ sở ở năm thôn, tạo chỗ đứng chân cho hoạt động cách mạng. Những việc ấy ít khi được kể bằng những con số hào nhoáng, nhưng nếu thiếu chúng, những chiến công sau này cũng khó có thể xảy ra. Một người chỉ biết tiến lên trong trận đánh có thể trở thành một chiến sĩ dũng cảm; còn một người biết ở lại với dân, gây dựng lại niềm tin giữa lúc mọi thứ tan tác mới thực sự trở thành chỗ dựa của một vùng quê.
Rồi mùa thu năm 1951 đến. Con đường 39 trở thành nơi ghi lại một trong những chiến công nổi tiếng nhất của nữ du kích trẻ tuổi. Trong một trận phục kích phối hợp với bộ đội, Nguyễn Thị Chiên cùng đồng đội truy kích quân địch. Các tài liệu quân sử ghi lại rằng riêng bà đã bắt sống nhiều tên địch trong trận này. Nhưng điều làm tên tuổi Nguyễn Thị Chiên được nhắc đến đặc biệt lại nằm ở một trận chiến khác trên chính vùng đất ấy: bà đã tay không bắt được một sĩ quan Pháp. Từ đó, cái tên “Người phụ nữ tay không bắt giặc” gắn với Nguyễn Thị Chiên và trở thành dấu ấn đặc biệt trong lịch sử chiến đấu của nữ du kích Việt Nam.
“Tay không” — chỉ hai tiếng ấy thôi cũng đủ khiến người đọc dừng lại. Bởi trong chiến tranh, người ta thường nghĩ đến sức mạnh của vũ khí, của đội hình, của những trận đánh lớn. Nhưng với Nguyễn Thị Chiên, chiến công ấy trước hết cho thấy sự mưu trí, gan dạ và khả năng nắm bắt thời cơ của một nữ du kích hoạt động giữa vùng địch hậu. Không cần biến câu chuyện thành một huyền thoại xa rời đời thực, chỉ riêng sự thật rằng một cô gái mới ngoài hai mươi tuổi đã có thể đối mặt và bắt sống một sĩ quan đối phương cũng đủ cho thấy bản lĩnh phi thường của bà. Báo Nhân Dân năm 1952 ghi nhận trong đợt thi đua từ ngày 19 tháng 5 đến ngày 19 tháng 12 năm 1951, Nguyễn Thị Chiên đã tham gia thắng lợi 10 trận, bắt sống 20 quân địch và tước được 15 khẩu súng.
Nhưng Nguyễn Thị Chiên không chỉ có một chiến công. Tháng 12 năm 1951, trong một trận chống càn, đội nữ du kích phối hợp với bộ đội phục kích quân địch. Lợi dụng lúc đối phương sơ hở, Nguyễn Thị Chiên cùng đồng đội bất ngờ xông ra bắt sống bốn người, trong đó có một sĩ quan chỉ huy. Sang tháng 1 năm 1952, trong trận đánh bốt An Bồi, bà tiếp tục cùng đồng đội hoàn thành nhiệm vụ và đưa được những thương binh ra ngoài an toàn. Những chi tiết ấy cho thấy hình ảnh của Nguyễn Thị Chiên không chỉ gắn với sự táo bạo khi đối đầu với quân địch, mà còn gắn với trách nhiệm đối với đồng đội. Trong những trận đánh mà bà tham gia, việc cứu người bị thương cũng là một phần của nhiệm vụ.
Điều đáng nhớ hơn nữa là sau những chiến công ấy, Nguyễn Thị Chiên không trở thành một con người chỉ biết đến chiến đấu. Bài viết của Chủ tịch Hồ Chí Minh về bà trên Báo Nhân Dân cho biết trong công tác tuyên truyền, vận động nhân dân, bà từng dành nhiều đêm liên tiếp đến từng nhà, từng người để giải thích chính sách. Khi bắt được một tên đồn trưởng từng gây ra cái chết của người anh mình, bà vẫn giải thích chính sách khoan hồng rồi thả người ấy. Theo bài viết, người này sau đó đã vận động thêm nhiều người khác ra hàng. Chi tiết ấy khiến chân dung Nguyễn Thị Chiên trở nên đầy đặn hơn: sự cứng rắn trước kẻ thù không đồng nghĩa với việc đánh mất lòng nhân ái hay khả năng phân biệt giữa căm thù chiến tranh và cách đối xử với một con người khi họ đã không còn chống lại mình.
Những năm tháng ấy được lưu lại không chỉ trong hồ sơ quân sự mà còn qua chính lời kể của Nguyễn Thị Chiên sau này. Trong cuộc trò chuyện với Báo Công an Nhân dân năm 2010, bà kể lại những ngày bị bắt và tra tấn. Bà nhắc rằng trong những lúc đối mặt với nguy hiểm, điều giúp bà giữ vững tinh thần là niềm tin vào Bác Hồ và cách mạng. Lời kể ấy có một giá trị rất riêng: đó không phải lời của một người đứng ngoài nhìn lại lịch sử, mà là tiếng nói của chính người đã đi qua những năm tháng ấy. Vì vậy, bên cạnh các hồ sơ chiến công, ký ức của bà giúp người đọc nhìn thấy phía sau danh hiệu Anh hùng là một con người bằng xương bằng thịt, từng sợ hãi trước hiểm nguy nhưng lựa chọn không khuất phục.
Một nhân chứng khác của chặng đường ấy là Đại tá Vũ Anh Tài, người sau này trở thành bạn đời của Nguyễn Thị Chiên. Ông từng tham gia công tác thi đua trong quân đội và biết đến tên bà từ những báo cáo, hồ sơ điển hình trước Đại hội Anh hùng và Chiến sĩ thi đua toàn quốc lần thứ nhất năm 1952. Ông không phải người trực tiếp chứng kiến trận đánh trên đường 39, vì vậy tôi không muốn đặt vào miệng ông những lời kể mà tư liệu không ghi lại. Nhưng chính sự hiện diện của ông trong những năm tháng về sau giúp câu chuyện có thêm một chiều khác: người phụ nữ từng được biết đến qua những trận đánh ác liệt rồi trở về cuộc sống đời thường, tiếp tục công tác, nuôi con và sống một cuộc đời giản dị.
Tháng 5 năm 1952, Nguyễn Thị Chiên được chọn là nữ du kích duy nhất đi báo cáo điển hình tại Đại hội toàn quốc các chiến sĩ thi đua và cán bộ gương mẫu lần thứ nhất ở Việt Bắc. Một cô gái xuất thân cố nông, từng phải đi ở, nay đứng trước một đại hội lớn của đất nước khi tuổi đời mới khoảng hai mươi hai. Tại đại hội, bà được Chủ tịch Hồ Chí Minh tặng thưởng và được Nhà nước tuyên dương Anh hùng Quân đội. Ngày 19 tháng 5 năm 1952, Nguyễn Thị Chiên trở thành người phụ nữ đầu tiên được tuyên dương danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân của Quân đội nhân dân Việt Nam.
Tôi nghĩ đến khoảnh khắc ấy và bất giác quay trở lại bức ảnh Việt Bắc năm nào. Có lẽ trong giây phút được đứng giữa những người anh hùng, Nguyễn Thị Chiên vẫn là cô gái bước ra từ cánh đồng Thái Bình, mang theo ký ức của một tuổi thơ nghèo khó và những tháng ngày không thể quên. Danh hiệu có thể được trao trong một ngày, nhưng để có được nó là cả một chặng đường dài của sự lựa chọn. Từ một cô bé phải đi ở đến một nữ Anh hùng, từ người bị bắt và tra tấn đến người trở về tiếp tục hoạt động, khoảng cách ấy không được tạo nên bởi may mắn. Nó được tạo nên bởi từng lần bà quyết định không bỏ cuộc.
Sau năm 1952, Nguyễn Thị Chiên chính thức gia nhập Quân đội nhân dân Việt Nam vào năm 1953 và tiếp tục công tác tại Tổng cục Chính trị, sau đó là Quân khu Thủ đô. Năm 1984, bà nghỉ hưu với quân hàm Trung tá. Bà mang trên mình thương tật của những năm tháng chiến đấu nhưng vẫn tiếp tục tham gia các hoạt động xã hội trong cuộc sống đời thường. Người nữ du kích từng làm nên câu chuyện “tay không bắt giặc” không sống mãi trong ánh hào quang của chiến công. Bà trở về với một cuộc đời giản dị, nơi những công việc bình thường cũng được bà thực hiện bằng sự nghiêm túc của một người đã từng dành cả tuổi trẻ cho đất nước. Nguyễn Thị Chiên qua đời ngày 1 tháng 6 năm 2016 tại Hà Nội.
Nhiều năm đã trôi qua kể từ ngày cô gái Thái Bình đứng giữa vùng địch hậu. Con đường 39 hôm nay không còn là con đường của những cuộc phục kích năm xưa. Những làng quê từng chịu cảnh càn quét cũng đã bước sang một đời sống khác. Người phụ nữ trong bức ảnh Việt Bắc năm 1952 cũng đã trở về với đất mẹ. Nhưng câu chuyện về bà vẫn còn một điều khiến người trẻ hôm nay phải dừng lại: một con người không được quyết định bởi xuất phát điểm của mình. Nguyễn Thị Chiên từng không có một tuổi thơ đủ đầy, không được lớn lên trong điều kiện thuận lợi, nhưng bà đã biến những mất mát của mình thành sức mạnh để bảo vệ quê hương và đồng đội.
Có lẽ vì vậy, khi kể chuyện về Nguyễn Thị Chiên, tôi không muốn chỉ kể rằng bà đã bắt được bao nhiêu quân địch, tham gia bao nhiêu trận đánh hay nhận bao nhiêu phần thưởng. Những con số ấy cần thiết để lịch sử được xác thực, nhưng chưa phải là điều cuối cùng còn lại trong lòng người đọc. Điều còn lại là hình ảnh một cô gái trẻ đứng trước hoàn cảnh khắc nghiệt và vẫn chọn bước về phía trước; một người từng bị bắt nhưng không phản bội niềm tin; một người từng đi qua những ngày gian khổ nhưng sau đó vẫn sống giản dị, làm việc và cống hiến.
Và nếu một ngày nào đó chúng ta đứng trước một trang sách lịch sử, nhìn thấy cái tên Nguyễn Thị Chiên giữa rất nhiều cái tên khác, có lẽ nên nhớ rằng đằng sau dòng chữ “nữ Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân đầu tiên của Quân đội nhân dân Việt Nam” là cả một cuộc đời. Một cuộc đời bắt đầu từ xóm Trại Đồng nghèo khó, đi qua những trận càn, những ngày tù đày, con đường 39 và Việt Bắc năm 1952, rồi trở về với cuộc sống bình dị của một người phụ nữ đã hoàn thành phần việc của thế hệ mình.
Tôi muốn giữ lại hình ảnh ấy không phải như một tượng đài đứng xa chúng ta, mà như một lời nhắc rất gần. Thế hệ trẻ hôm nay không sống trong hoàn cảnh phải cầm lấy những nhiệm vụ giống Nguyễn Thị Chiên. Nhưng chúng tôi có thể học ở bà cách không đầu hàng trước hoàn cảnh, cách có trách nhiệm với tập thể, cách đứng vững khi gặp khó khăn và cách sống sao cho những điều mình làm, dù nhỏ bé, cũng có ích cho người khác. Nếu ngày ấy đôi tay của Nguyễn Thị Chiên có thể góp phần giữ lấy một làng quê giữa những ngày khói lửa, thì hôm nay, đôi tay của những người trẻ có thể cầm lấy sách vở, tri thức, công việc và trách nhiệm của mình để xây dựng một tương lai tốt đẹp hơn.
Bức ảnh ở Việt Bắc năm 1952 rồi sẽ tiếp tục cũ đi theo năm tháng. Nhưng người phụ nữ trẻ trong bức ảnh ấy dường như vẫn đang nhìn về phía trước. Và có lẽ, điều đẹp nhất trong câu chuyện Nguyễn Thị Chiên không nằm ở việc bà đã trở thành một Anh hùng, mà ở chỗ từ một cô gái gần như không có gì trong tay, bà đã sống một cuộc đời để khi ngoảnh lại, lịch sử có thể gọi tên bà bằng tất cả sự trân trọng: Nguyễn Thị Chiên – người phụ nữ đã dùng chính đôi tay, lòng can đảm và niềm tin của mình để giữ lấy quê hương.
