NGƯỜI SINH VẬT THÉP CỦA SÀI GÒN – GIA ĐỊNH

Nguyễn Văn Thương sinh năm 1938 tại xã Lộc Hưng, Trảng Bàng, Tây Ninh – một vùng đất mà cách mạng đã thấm vào từng thớ đất, từng nếp nhà. Ông sinh ra trong một gia đình mà cha mẹ đều là những người chiến sĩ cách mạng, và có lẽ vì thế, số phận của ông cũng được định sẵn để gắn liền với những hy sinh lớn lao ngay từ những ngày đầu chập chững vào đời.

Mới ba tháng tuổi – cái tuổi mà một đứa trẻ còn chưa biết lật, chưa biết bò, chỉ biết nằm trong vòng tay mẹ mà ngủ – Thương đã phải xa mẹ. Cha mẹ ông gửi ông cho một người cô nuôi dưỡng để tiếp tục con đường hoạt động cách mạng. Hãy thử tưởng tượng: một đứa trẻ sơ sinh, đôi mắt còn chưa kịp nhìn rõ khuôn mặt người sinh ra mình, đã phải lớn lên trong vòng tay của một người khác. Đó là sự hy sinh đầu tiên mà Thương "được" nhận, dù ông chưa hề có quyền lựa chọn.

Tám tuổi – cái tuổi mà những đứa trẻ khác đang nô đùa trong nắng, đang học đánh vần, đang chờ mẹ đi chợ về mua cho cái bánh – Thương nhận tin mẹ bị bắt, bị đày ra Côn Đảo và hy sinh nơi đó. Côn Đảo, một địa danh mà chỉ nghe tên đã gợi lên hình ảnh những song sắt lạnh, những đòn tra tấn, và những người tù không bao giờ trở về. Người mẹ ấy đã ra đi ở một nơi xa xôi, để lại đứa con tám tuổi với một nỗi đau mà không ngôn từ nào diễn tả được hết.

Rồi đến năm 1959, khi Thương vừa hai mươi mốt tuổi – tuổi đang độ thanh xuân, đang độ muốn sống, muốn yêu, muốn dựng xây – cha ông cũng ngã xuống trong một lần hoạt động quân báo. Vậy là chỉ trong vòng chưa đầy hai mươi năm, Thương đã mất cả cha và mẹ cho cách mạng. Nếu ví cuộc đời là một cây non, thì cây non ấy đã phải tự mọc lên giữa giông bão, không có bóng cha mẹ che chở, chỉ có ý chí và lòng tự trọng làm rễ bám sâu vào đất.

Chính trong tháng 5 năm 1959 ấy – có thể là ngay sau khi nhận tin cha hy sinh – Nguyễn Văn Thương quyết định bước hẳn vào con đường cách mạng. Đó không phải là một quyết định bồng bột của tuổi trẻ nông nổi, mà là sự tiếp nối tự nhiên của một dòng máu, của một lời thề thầm lặng dành cho cha mẹ đã khuất: con sẽ đi tiếp con đường của ba mẹ.

Năm 1961, Nguyễn Văn Thương được chuyển về đơn vị trinh sát, làm nhiệm vụ bảo vệ cho ông Võ Văn Kiệt, khi đó là Bí thư thành ủy T4 Sài Gòn – Gia Định. Sau đó, ông được điều sang ngành tình báo, dưới sự huấn luyện trực tiếp của Mười Nho – đại tá Nguyễn Nho Quý, Trưởng ban tình báo khu Sài Gòn – Chợ Lớn. Từ một thanh niên mất cha mất mẹ, Thương đã trở thành một mắt xích quan trọng trong mạng lưới tình báo cách mạng giữa lòng đô thành.

Suốt mười năm, từ 1959 đến tháng 2 năm 1969, Nguyễn Văn Thương đảm nhận công việc giao liên tình báo trên tuyến Sài Gòn – Bến Cát – Bình Dương, khu vực Bắc Sài Gòn. Nếu so sánh chiến trường với một bàn cờ, thì người giao liên chính là quân cờ nguy hiểm nhất – họ không cầm súng xông pha trận mạc trong tiếng bom đạn ầm ầm, nhưng lại phải đi qua từng centimet đất dưới hàng trăm cặp mắt cảnh giới của địch, mang trên người những tài liệu có thể quyết định sinh mệnh của cả một chiến dịch, cả một mạng lưới con người.

Quân đội Mỹ và Việt Nam Cộng hòa luôn kiểm soát gắt gao tuyến hành lang xung yếu này, như một con mãng xà siết chặt từng khúc đường. Nhưng Thương đã đi qua đó hàng nghìn lần. Hàng nghìn lần là bao nhiêu? Là mỗi ngày, mỗi tuần, mỗi tháng, năm này qua năm khác, ông phải đối diện với khả năng bị bắt, bị giết, mà vẫn phải giữ vẻ mặt bình thản như một người dân thường đi lại buôn bán. Ông đã đưa đón hàng trăm cán bộ ra vào Sài Gòn an toàn, như một con đò thầm lặng chở những chuyến hàng quý giá qua dòng sông đầy thuỷ quái mà không một lần để lộ sơ hở.

Mười năm ấy, nếu ví như một bản giao hưởng, thì đó là bản giao hưởng không có một nốt nhạc sai, bởi chỉ một sai sót nhỏ cũng đồng nghĩa với cái chết – không chỉ của riêng ông, mà của cả một hệ thống đồng đội phía sau.

Rồi định mệnh cũng đến. Ngày 10 tháng 2 năm 1969, trên đường mang tài liệu từ Sài Gòn ra vùng căn cứ, Nguyễn Văn Thương bị máy bay Mỹ phát hiện. Chiếc máy bay hạ thấp dần, hạ thấp dần, như một con chim ưng sà xuống con mồi đã nằm trong tầm ngắm, với ý định bắt sống ông.

Trong giây phút sinh tử ấy, không có thời gian để sợ hãi, chỉ có phản xạ của một người lính đã được tôi luyện qua mười năm sống giữa hiểm nguy. Thương đã chủ động dùng súng AK-47 bắn rơi một máy bay lên thẳng, diệt 3 lính Mỹ. Đó là hành động của một con người bị dồn vào đường cùng nhưng không chịu khuất phục – giống như con thú bị săn đuổi đến tận góc tường vẫn quay lại cắn xé kẻ săn đuổi mình đến hơi thở cuối cùng.

Nhưng một người, dù gan dạ đến đâu, cũng không thể chống lại cả một lực lượng quân sự được huy động để bắt ông. Trước khi bị bắt, trong những giây phút cuối cùng còn tự do, Nguyễn Văn Thương vẫn kịp cất giấu tài liệu thật kỹ. Đó là một chi tiết nhỏ nhưng vô cùng lớn lao: dù biết mình sắp rơi vào tay địch, dù biết những gì đang chờ đợi mình phía trước, ông vẫn nghĩ đến nhiệm vụ trước khi nghĩ đến bản thân.

Đây là chương đau đớn nhất, nhưng cũng là chương rực sáng nhất trong cuộc đời Nguyễn Văn Thương.

Sau khi bắt được ông, quân đội Mỹ đã nhiều lần tìm cách mua chuộc, dùng đủ lời ngọt ngào, đủ lợi ích vật chất để dụ dỗ ông khai ra những bí mật tình báo. Nhưng tất cả đều thất bại. Một con người đã chấp nhận mất cả cha mẹ cho lý tưởng, một con người đã đi qua mười năm sống giữa lưỡi dao mà không hề run sợ, thì không có thứ vật chất nào có thể lung lay được.

Khi mua chuộc không thành, sự tàn ác đã lên ngôi. Họ đập nát hai bàn chân của ông – như muốn phá hủy chính con đường mà ông đã từng đi qua, như muốn trừng phạt đôi chân đã bao lần vượt qua những trạm kiểm soát gắt gao của chúng. Nhưng đó chỉ là khởi đầu.

Trong vòng ba tháng, họ đã sáu lần cưa sáu đoạn chân của ông. Sáu lần. Hãy dừng lại một chút để cảm nhận trọng lượng của hai chữ ấy. Không phải một lần cưa rồi xong, mà là sáu lần, mỗi lần là một đoạn chân khác bị lấy đi, mỗi lần là một cơn đau xé da xé thịt lại ập đến khi cơ thể còn chưa kịp hồi phục sau lần trước. Đó là một hình thức tra tấn được tính toán tỉ mỉ để kéo dài nỗi đau ra thành từng đợt, từng đợt, như muốn dùng thời gian để bào mòn ý chí con người.

Ông kể lại những giây phút ấy bằng những lời giản dị nhưng chứa đựng cả một đại dương sức mạnh nội tâm: "Tôi cắn răng khi chúng đưa cưa vào. Sau đó thì tôi ngất xỉu. Những lúc đối mặt với kẻ thù, đau đớn đến cỡ nào tôi cũng chịu đựng được vì trong lòng tôi có sức mạnh của Đảng và hình ảnh của ba mẹ, vợ con và đồng đội."

Đọc những lời này, ta hiểu rằng thứ giúp ông vượt qua không phải là một sức mạnh siêu nhiên nào, mà là những điều rất con người: hình ảnh người mẹ đã khuất ở Côn Đảo, người cha đã ngã xuống trong một lần quân báo, người vợ và những đứa con đang chờ đợi, và những đồng đội đang tin tưởng vào sự im lặng của ông. Nỗi đau thân xác dù lớn đến đâu cũng không thể lớn hơn những hình ảnh thiêng liêng ấy trong tâm hồn ông.

Cuối cùng, chính kẻ thù cũng phải cúi đầu thừa nhận thất bại. Người đại tá Mỹ đã phải thốt lên: "Tao thua rồi, mày là sinh vật thép." Đây không phải là một lời khen tặng thông thường – đây là lời thừa nhận của chính kẻ áp đặt nỗi đau, rằng họ đã dùng hết mọi công cụ tra tấn tàn khốc nhất nhưng vẫn không thể khuất phục được một con người. Nếu thép là kim loại cứng nhất mà con người biết đến, thì ở đây, ý chí của Nguyễn Văn Thương đã vượt qua cả thép – bởi thép có thể bị nung chảy, nhưng tinh thần của ông thì không.

Hơn bốn năm trong các nhà tù, Nguyễn Văn Thương tiếp tục bị tra tấn bằng đủ mọi cực hình, nhưng ông vẫn một mực trung kiên, giữ vững khí tiết. Khi bị giam tại trại Phú Quốc – nơi được mệnh danh là "địa ngục trần gian" với những hình thức tra tấn man rợ nhất của thời kỳ đó – ông không hề thu mình lại để tồn tại qua ngày, mà vẫn tiếp tục đấu tranh, tham gia vào cấp ủy nhà tù.

Hãy thử nghĩ về điều này: một người đã không còn đôi chân lành lặn, một người đã trải qua sáu lần cưa chân đau đớn tột cùng, vẫn tìm cách đứng lên về mặt tinh thần để dẫn dắt, để cổ vũ những người đồng đội xung quanh mình. Tấm gương bất khuất của ông giống như một ngọn đèn không bao giờ tắt giữa đêm đen của ngục tù, giúp những người tù khác có thêm động lực để tiếp tục đấu tranh, tiếp tục giữ vững lòng tin vào ngày trở về.

Năm 1973, sau Hiệp định Paris, Nguyễn Văn Thương cuối cùng cũng được trở về đoàn tụ với gia đình. Sau khi ra tù, ông trở lại với cuộc sống thường ngày – một cuộc sống bình dị, không ồn ào, không phô trương về những gì mình đã trải qua. Người anh hùng từng khiến quân đội Mỹ phải gọi mình là "sinh vật thép" lại chọn sống như một người dân bình thường, mang trong mình những vết thương chiến tranh không bao giờ lành hẳn, nhưng vẫn tiếp tục sống, tiếp tục yêu thương gia đình mình.

Ngày 6 tháng 11 năm 1978, Chủ tịch Tôn Đức Thắng đã phong tặng ông danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân – một sự ghi nhận xứng đáng cho những hy sinh và chiến công của ông, bên cạnh 2 Huân chương chiến công giải phóng hạng nhất, 1 Huân chương chiến công giải phóng hạng ba, và 14 lần đạt danh hiệu Dũng sĩ diệt Mỹ.

Nguyễn Văn Thương qua đời ngày 13 tháng 8 năm 2018 tại nhà riêng, hưởng thọ 80 tuổi. Tám mươi năm cuộc đời, trong đó có những năm tháng tuổi thơ mất mát, mười năm hoạt động giữa hiểm nguy, hơn bốn năm tù đày đau đớn, và phần còn lại là những năm tháng bình yên mà ông đã giành lại được bằng chính máu và nước mắt của mình.

Có một câu chuyện khác trong cuộc đời ông, nhỏ hơn nhưng cũng đầy dũng khí: năm 1958, khi mới hai mươi tuổi, ông đã từng leo lên một chiếc xe diễu hành giữa đám đông, kiên nhẫn đứng nép sau hình nộm Tổng thống Ngô Đình Diệm suốt mười lăm phút để chờ thời cơ, rồi nhanh tay cắt dây, hất đầu hình nộm rơi xuống và đập nát nó giữa đường vắng. Đó là một hành động táo bạo của tuổi trẻ, một lời tuyên chiến thầm lặng nhưng đầy biểu tượng, báo hiệu cho một cuộc đời sẽ còn nhiều lần dũng cảm đối mặt với hiểm nguy.

Nếu phải tìm một hình ảnh để khắc họa trọn vẹn cuộc đời Nguyễn Văn Thương, có lẽ đó là hình ảnh một cây tre Việt Nam – sinh ra từ đất nghèo, bị bão giông quật ngã nhiều lần, có những đốt bị chặt đi, nhưng rễ vẫn bám chặt vào lòng đất và thân vẫn vươn lên, dẻo dai mà không gãy. Đôi chân ông không còn nguyên vẹn, nhưng con đường mà ông đã đi qua – con đường giao liên giữa lòng địch, con đường giữ vững khí tiết trong ngục tù – vẫn còn nguyên vẹn trong ký ức của dân tộc.

Hoa viên Nghĩa trang Bình Dương, nơi đặt mộ phần của ông hôm nay, đã dành tặng cho vợ chồng ông một nơi an nghỉ và dịch vụ chăm sóc trọn đời, như một lời tri ân muộn nhưng chân thành cho những gì ông đã hiến dâng. Đó cũng là lời nhắc nhở cho thế hệ hôm nay: có những con người đã đi qua chiến tranh không phải bằng vũ khí hiện đại hay những chiến công vang dội trên mặt trận lớn, mà bằng sự kiên trung thầm lặng, bằng khả năng chịu đựng vượt qua cả giới hạn của thể xác con người.

Sinh vật thép – đó là cách kẻ thù gọi ông trong nỗi khâm phục lẫn bất lực. Nhưng với chúng ta, những người được sống trong hòa bình hôm nay, Nguyễn Văn Thương không phải là một sinh vật thép lạnh lùng, mà là một con người ấm áp, một người con hiếu thảo nhớ về cha mẹ đã khuất, một người chồng, người cha thương yêu gia đình, một người đồng đội sẵn sàng chịu đau đớn để bảo vệ những người xung quanh mình. Chính tình người ấy, chứ không phải bất cứ điều gì khác, mới là thứ kim loại bền vững nhất đã tạo nên huyền thoại về ông.