Người sống hai cuộc đời: Câu chuyện về điệp viên không có kẻ thù
Người sống hai cuộc đời: Câu chuyện về điệp viên không có kẻ thù
1. Khởi đầu của một định mệnh
Phạm Xuân Ẩn sinh năm 1927 tại Đồng Nai. Ngay từ thời trẻ, ông đã sớm bộc lộ tư chất thông minh và lòng yêu nước. Năm 1952, theo chỉ thị của cấp trên, ông được giao một nhiệm vụ quan trọng: phải thâm nhập vào hàng ngũ đối phương để thu thập tin tức chiến lược.
Để thực hiện nhiệm vụ này một cách hoàn hảo nhất, tổ chức đã quyết định cử ông sang Mỹ du học ngành báo chí tại trường Orange Coast College (California) từ năm 1957 đến 1959. Đây là một bước đi thiên tài của tình báo Việt Nam. Tại Mỹ, ông không chỉ học cách viết báo mà còn học cách suy nghĩ, thói quen và văn hóa của người Mỹ. Khi trở về Sài Gòn vào cuối năm 1959, ông không còn là một thanh niên yêu nước đơn thuần, mà đã mang dáng dấp của một trí thức Tây học, am hiểu chính trị sâu sắc.
2. Vỏ bọc hoàn hảo tại trung tâm quyền lực
Trở về nước, Phạm Xuân Ẩn bắt đầu làm việc cho các hãng tin lớn như Reuters, New York Herald Tribune và đặc biệt là tạp chí Time. Với danh nghĩa là một phóng viên chính trị, ông có một "giấy thông hành" vô giá để tiếp cận những nhân vật quyền lực nhất.
Hàng ngày, ông thường xuyên xuất hiện tại quán cà phê Givral trên đường Tự Do (nay là Đồng Khởi) – nơi được coi là "trung tâm tin đồn" của Sài Gòn. Với chiếc kính cận, nụ cười hóm hỉnh và kiến thức uyên bác, ông trở thành bạn thân của các tướng lãnh Việt Nam Cộng hòa, các cố vấn Mỹ và cả những nhân viên CIA. Họ coi ông là một nhà phân tích chính trị lỗi lạc, thường xuyên tìm đến ông để nghe tư vấn hoặc trao đổi tin tức. Họ không hề biết rằng, những thông tin quý giá nhất mà họ vô tình tiết lộ đều được ông ghi nhớ và chuyển về căn cứ.
3. Những chuyến đi "thả chó" và hộp thư bí mật
Dưới vỏ bọc là một tay chơi Sài Gòn chính hiệu, thích nuôi chim cảnh và dắt chó đi dạo, Phạm Xuân Ẩn đã thực hiện những phi vụ tình báo nghẹt thở.
Tài liệu mà ông thu thập được thường là những kế hoạch hành quân, sơ đồ căn cứ hay các báo cáo mật của Mỹ. Sau khi chụp ảnh hoặc chép lại bằng mực tàng hình, ông cuộn nhỏ chúng vào các ống nhựa, giấu trong những chiếc nem, giỏ trái cây hoặc thậm chí là trong vỏ trứng.
Mạng lưới chuyển tin của ông gắn liền với một người phụ nữ thầm lặng: bà Nguyễn Thị Ba (bí danh B3). Hai người thường hẹn gặp nhau tại các chợ hoặc công viên. Theo quy ước, nếu tổng các con số ám hiệu họ trao đổi bằng 10, nghĩa là an toàn. Có những lúc, tài liệu mật được ông giấu ngay trong tàn thuốc lá mà ông vứt đi tại một điểm hẹn nhất định. Từ đó, tài liệu được chuyển qua các hộp thư bí mật tại vùng Củ Chi để đưa vào chiến khu. Sự chính xác và kịp thời trong thông tin của ông đã giúp quân giải phóng nắm bắt được các chiến dịch như "Chiến tranh đặc biệt", "Chiến tranh cục bộ" hay kế hoạch "Việt Nam hóa chiến tranh".
4. Tình bạn và sự tử tế giữa lằn ranh địch - ta
Điều khiến Phạm Xuân Ẩn trở nên khác biệt chính là nhân cách của ông. Dù là điệp viên, ông chưa bao giờ dùng thông tin giả để lừa gạt bạn bè đồng nghiệp. Ông sống chân thành với họ bằng tư cách một nhà báo thực thụ.
Một trong những câu chuyện cảm động nhất là khi ông cứu mạng phóng viên Mỹ Robert Sam Anson vào năm 1970. Khi Anson bị quân Khmer Đỏ bắt tại Campuchia, Phạm Xuân Ẩn đã bí mật dùng các mối quan hệ của mình để dàn xếp cho người bạn được thả. Nhiều năm sau chiến tranh, khi biết sự thật Ẩn là một điệp viên cộng sản, Anson đã hỏi tại sao ông lại làm vậy. Câu trả lời của ông rất giản dị: "Tôi là kẻ thù của nước anh, nhưng anh là bạn của tôi."
Chính thái độ sống "trung thực trong sự giả dối" này đã giúp ông giữ được sự tôn trọng tuyệt đối của các đồng nghiệp phương Tây ngay cả khi thân phận thật của ông được công bố sau năm 1975.
5. Ngày 30 tháng 4 và lựa chọn ở lại
Trong những ngày cuối cùng của tháng 4 năm 1975, khi Sài Gòn đang trong cơn biến động, Phạm Xuân Ẩn đối mặt với một lựa chọn khó khăn. Gia đình ông đã được tạp chí Time sắp xếp để di tản sang Mỹ. Nhưng bản thân ông, theo mệnh lệnh của tổ chức và tiếng gọi của trái tim, đã quyết định ở lại.
Hình ảnh ông đứng tại văn phòng tạp chí Time để trông coi tài sản và gửi bức điện cuối cùng về tòa soạn tại New York là một khoảnh khắc lịch sử. Ông đã hoàn thành nhiệm vụ của một điệp viên và cả trách nhiệm của một nhân viên mẫn cán. Khi quân giải phóng tiến vào Dinh Độc Lập, người "phóng viên" ấy cuối cùng cũng có thể thở phào nhẹ nhõm vì đất nước đã thống nhất.
6. Di sản của một huyền thoại
Sau chiến tranh, Phạm Xuân Ẩn được phong tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân và thăng quân hàm Thiếu tướng. Tuy nhiên, ông sống rất giản dị và kín tiếng. Ông dành những năm tháng cuối đời để tiếp đón những người bạn cũ từ Mỹ sang thăm, trò chuyện về hòa bình và sự hòa hợp dân tộc.
Cuốn sách "Perfect Spy" (Điệp viên hoàn hảo) của giáo sư Larry Berman đã đưa tên tuổi ông ra toàn thế giới. Người ta kinh ngạc không chỉ vì những chiến công hiển hách của ông, mà còn vì làm sao một con người có thể chịu đựng được áp lực tâm lý khủng khiếp khi phải sống hai cuộc đời trong ngần ấy năm mà vẫn giữ được sự tinh tế, hóm hỉnh và nhân hậu.
Phạm Xuân Ẩn qua đời năm 2006, nhưng câu chuyện về ông vẫn mãi là một phần rực rỡ của lịch sử Việt Nam. Ông không chỉ là một nhà tình báo thiên tài, mà còn là một nhịp cầu nối liền những rạn nứt giữa hai dân tộc sau chiến tranh. Đúng như tên gọi của mình, ông đã "ẩn" mình một cách hoàn hảo để bảo vệ tổ quốc, và khi bước ra ánh sáng, ông trở thành biểu tượng cho trí tuệ và tâm hồn Việt Nam.
