Người sống sót dưới chân cầu Mỹ Trạch

Sáng ngày 29 tháng 11 năm 1947, bà Trần Thị Mật cùng người dân làng Mỹ Trạch thức dậy như bao ngày khác. Không ai biết rằng chỉ vài giờ sau, ngôi làng bên dòng Kiến Giang sẽ trở thành hiện trường của một trong những vụ thảm sát dân thường nghiêm trọng nhất tại Quảng Bình trong kháng chiến chống Pháp.

Mỹ Trạch thuộc xã Mỹ Thủy, huyện Lệ Thủy. Trong những năm đầu kháng chiến, khu vực cầu Mỹ Trạch là một đầu mối giao thông quan trọng. Người dân địa phương thường bí mật cung cấp lương thực, thực phẩm và tin tức cho cán bộ, bộ đội đang hoạt động tại Chiến khu Bang Ho.

Hoạt động ấy không qua được sự theo dõi của quân Pháp.

Ngày hôm đó, khoảng 200 lính Âu – Phi được huy động tiến vào Mỹ Trạch. Chúng bao vây làng, lùng sục từng ngôi nhà và dồn người dân ra khu vực cầu đường sắt.

Nhiều thanh niên, dân quân và cán bộ kháng chiến đã nhận được tin báo nên kịp rời làng. Những người còn lại phần lớn là người già, phụ nữ và trẻ em. Họ không có vũ khí và cũng không thể chống lại một lực lượng quân sự được trang bị đầy đủ.

Bà Trần Thị Mật có mặt trong đám đông bị áp giải.

Người dân bị buộc tập trung dưới chân cầu Mỹ Trạch. Trước mặt họ là những họng súng liên thanh đã được bố trí sẵn. Quân Pháp tra hỏi về nơi ở của cán bộ Việt Minh và những người tham gia kháng chiến. Chúng muốn người dân chỉ ra các cơ sở bí mật đã cung cấp lương thực và thông tin cho bộ đội.

Nhưng không ai chịu khai báo.

Đám đông có những bà mẹ đang ôm con nhỏ. Có những cụ già không thể đứng vững. Có những đứa trẻ chưa hiểu vì sao mình bị đưa ra khỏi nhà và ép ngồi giữa một vòng lính có súng.

Sau những lời đe dọa không mang lại kết quả, tiếng súng vang lên.

Ba khẩu súng liên thanh đồng loạt xả đạn vào đám đông. Người đứng trước ngã xuống trước. Người phía sau chưa kịp chạy cũng bị trúng đạn. Tiếng khóc, tiếng gọi người thân và tiếng súng hòa vào nhau dưới chân cầu sắt.

Bà Trần Thị Mật ngã xuống giữa những người cùng làng.

Không rõ bà đã nằm ở đó bao lâu. Chung quanh bà là những thân người bất động. Để không bị phát hiện còn sống, bà phải nén đau, giữ nguyên tư thế và không phát ra tiếng động. Chỉ một cử động nhỏ cũng có thể khiến những người lính quay lại bắn thêm.

Trong khi đó, làng Mỹ Trạch tiếp tục bị đốt phá.

Theo tài liệu của Báo Quân đội nhân dân, 326 ngôi nhà đã bị thiêu hủy. Sau vụ nổ súng, quân Pháp tìm cách xóa bỏ nơi từng là một cơ sở hậu cần và liên lạc của kháng chiến. Những mái nhà, lương thực và tài sản của người dân lần lượt chìm trong lửa.

Khi toán lính rút đi, những người còn sống mới dám cử động. Bà Mật được tìm thấy giữa hiện trường và được đưa đi cứu chữa. Từ đó, bà trở thành một trong những nhân chứng trực tiếp của vụ thảm sát.

Có những ký ức con người muốn quên để tiếp tục sống. Nhưng cũng có những ký ức không được phép biến mất, bởi nếu người sống sót im lặng, những người đã khuất sẽ không còn ai kể lại câu chuyện của họ.

Trần Thị Mật đã mang ký ức ấy suốt phần đời còn lại.

Theo số liệu được Báo Quân đội nhân dân ghi nhận, 421 thường dân đã bị sát hại và 326 ngôi nhà bị đốt trong cuộc càn quét ngày 29 tháng 11 năm 1947. Một số tài liệu địa phương thống kê số nạn nhân theo phạm vi khác nhau nên có con số thấp hơn, nhưng tất cả đều thống nhất đây là một vụ sát hại dân thường có quy mô đặc biệt nghiêm trọng.

Sau ngày đau thương ấy, Mỹ Trạch không biến mất.

Những người sống sót dựng lại nhà, tiếp tục sản xuất và nuôi giấu cán bộ. Nỗi đau không khiến làng từ bỏ kháng chiến. Trái lại, chính những ngôi nhà bị đốt và những người thân bị sát hại càng khiến người dân quyết tâm bảo vệ quê hương.

Tại khu vực chân cầu, nhân dân sau này xây dựng một ngôi mộ chung và công trình tưởng niệm những nạn nhân. Năm 2001, địa điểm xảy ra vụ thảm sát được công nhận là di tích lịch sử cấp quốc gia.

Những chuyến tàu ngày nay vẫn đi qua cầu Mỹ Trạch. Người ngồi trên tàu có thể chỉ nhìn thấy những cánh đồng, dòng sông và một làng quê thanh bình của huyện Lệ Thủy. Nhưng dưới chân cây cầu ấy là ký ức về hàng trăm con người đã bị tước đoạt sự sống chỉ vì họ không chịu chỉ điểm cán bộ kháng chiến.

Câu chuyện của bà Trần Thị Mật không phải câu chuyện về một người chiến thắng bằng vũ khí. Bà sống sót để làm một việc cũng vô cùng quan trọng: làm chứng.

Nhờ lời kể của bà và những nhân chứng còn lại, tên tuổi những người dân Mỹ Trạch không bị chôn vùi dưới tro tàn của 326 mái nhà. Sự thật được truyền lại, từ những người tận mắt chứng kiến đến con cháu của họ, rồi đến các thế hệ hôm nay.

Ngày 29 tháng 11 hằng năm, người dân địa phương lại tưởng niệm các nạn nhân. Đó không chỉ là ngày nhắc lại một mất mát. Đó còn là lời khẳng định rằng chiến tranh có thể phá hủy một ngôi làng, nhưng không thể buộc cả ngôi làng từ bỏ lòng trung thành với quê hương.