NGƯỜI THANH NIÊN NHÌN THẲNG VÀO ĐẤT NƯỚC

NGƯỜI THANH NIÊN NHÌN THẲNG VÀO ĐẤT NƯỚC

 Tôi đã từng nghĩ rằng lịch sử là những con số nằm im trên trang sách.

Những năm tháng. Những trận đánh. Những cái tên.

Hình 1. Chân dung Nguyễn Văn Trỗi – ảnh tư liệu. 

Cho đến một ngày, tôi được nghe kể về một người thanh niên đã sống cách chúng ta hơn nửa thế kỷ. Tên anh là Nguyễn Văn Trỗi. Tôi không được gặp anh. Tôi chỉ biết về anh qua những trang tư liệu, những kỷ vật và câu chuyện được người đi trước kể lại. Nhưng càng nghe, tôi càng có cảm giác như mình đang đứng rất gần một con người bằng xương bằng thịt.

Tôi nghe tên anh lần đầu không phải trong một câu chuyện quá dài. Chỉ là một cái tên được nhắc lên giữa những câu chuyện về chiến tranh, về tuổi trẻ và về những người đã hy sinh khi tuổi đời còn rất trẻ. Thế nhưng cái tên ấy ở lại trong tôi. Có lẽ bởi phía sau hai tiếng “Nguyễn Văn Trỗi” không chỉ có một người chiến sĩ biệt động, mà còn có một người con xứ Quảng, một người thợ điện, một người chồng trẻ và một con người đã đi đến tận cùng lựa chọn của mình.

Nguyễn Văn Trỗi sinh năm 1940 tại làng Thanh Quýt, vùng Điện Bàn, Quảng Nam. Tuổi thơ và những năm tháng đầu đời của anh gắn với một miền quê giàu truyền thống yêu nước. Sau Hiệp định Genève năm 1954, anh theo gia đình vào Sài Gòn. Ở đó, anh làm nghề thợ điện tại Nhà máy đèn Chợ Quán. Từ cuộc sống lao động, anh dần tiếp xúc với phong trào cách mạng và giác ngộ, rồi tham gia lực lượng biệt động vũ trang hoạt động trong nội thành.

Tôi thích nghĩ về đoạn đời này của anh thật lâu. Bởi trước khi trở thành một cái tên được lịch sử nhắc đến, Nguyễn Văn Trỗi cũng từng là một người trẻ rất bình thường. Anh phải học nghề, làm việc, kiếm sống, xây dựng gia đình. Những điều ấy khiến anh gần với chúng ta hơn. Một người trẻ giữa thành phố, mang trong mình những ước mơ riêng, nhưng đồng thời cũng phải sống trong một đất nước đang chìm trong chiến tranh.

Đầu năm 1964, anh ra căn cứ để học chính trị và nghệ thuật hoạt động biệt động trong nội thành. Đó không phải là một công việc dễ dàng. Người chiến sĩ biệt động phải biết giữ bí mật, biết kiên nhẫn, biết chờ đợi và quan trọng hơn cả là chấp nhận hiểm nguy có thể đến bất cứ lúc nào.

Có những cuộc đời được nhớ đến bởi một chiến công lớn. Nhưng nếu chỉ nhìn vào chiến công cuối cùng, chúng ta sẽ dễ quên mất rằng để đi đến khoảnh khắc ấy, người chiến sĩ đã phải trải qua rất nhiều ngày tháng âm thầm. Nguyễn Văn Trỗi cũng vậy. Những ngày làm thợ điện, những ngày học tập, những ngày hoạt động bí mật và cả những ngày bên người vợ trẻ đã tạo nên một con người trước khi lịch sử gọi tên anh.

Hình 2. Nguyễn Văn Trỗi – hình ảnh tư liệu gắn với câu chuyện về người vợ trẻ Phan Thị Quyên.

Theo tư liệu của Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, anh và chị Phan Thị Quyên chỉ có một thời gian rất ngắn được sống bên nhau sau khi kết hôn. Đằng sau câu chuyện về một chiến sĩ quả cảm vì thế còn có một câu chuyện rất đời: câu chuyện của một đôi vợ chồng trẻ, khi hạnh phúc vừa bắt đầu thì chiến tranh đã cắt ngang.

Tháng 5 năm 1964, khi biết một phái đoàn chính trị, quân sự cấp cao của Mỹ sẽ đến Sài Gòn, Nguyễn Văn Trỗi được giao một nhiệm vụ đặc biệt nguy hiểm. Theo tư liệu của Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, anh xin được thực hiện nhiệm vụ đánh phá đoàn xe của phái đoàn do Bộ trưởng Quốc phòng Mỹ Robert McNamara dẫn đầu. Cấp trên đồng ý.

Mục tiêu được chọn là cầu Công Lý, nơi đoàn xe dự kiến đi qua. Nguyễn Văn Trỗi cùng đồng đội chuẩn bị mìn tại khu vực này. Tôi đọc đến đây và hình dung ra một đêm rất dài. Không phải đêm của những ánh đèn thành phố bình thường, mà là một đêm mà từng bước chân, từng âm thanh, từng ánh mắt đều có thể quyết định sự sống còn.

Tôi không muốn thêm vào câu chuyện những chi tiết mà tư liệu không ghi lại. Lịch sử càng đau thương càng cần được kể bằng sự thật. Chúng ta có thể tưởng tượng bối cảnh, nhưng không nên biến sự tưởng tượng thành một sự kiện. Điều chắc chắn là nhiệm vụ ấy đã đặt Nguyễn Văn Trỗi vào một tình thế đặc biệt nguy hiểm.

Kế hoạch chưa kịp thực hiện thì bị lộ. Khoảng đêm 9 tháng 5 năm 1964, Nguyễn Văn Trỗi bị bắt. Từ một người chiến sĩ hoạt động bí mật, anh trở thành người tù cách mạng. Và từ đây, cuộc đời anh bước sang những ngày mà mỗi buổi sáng thức dậy đều có thể là một ngày cuối cùng.

Tôi nghĩ, đây chính là nơi câu chuyện về Nguyễn Văn Trỗi trở nên sâu sắc. Bởi lòng dũng cảm không chỉ được đo bằng việc một người dám nhận một nhiệm vụ nguy hiểm. Nó còn được đo bằng cách người ấy đứng vững khi nhiệm vụ đã thất bại, khi bản thân đã bị bắt và khi những điều phía trước dường như không còn thuộc quyền lựa chọn của mình.

Trong nhà lao Chí Hòa, Nguyễn Văn Trỗi bị thẩm vấn, tra tấn và dụ dỗ. Theo tư liệu của Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, anh vẫn giữ lòng trung thành với tổ chức, không khai báo cơ sở cách mạng. Cuối cùng, anh bị chính quyền Việt Nam Cộng hòa kết án tử hình.

Từ đây, câu chuyện không còn là câu chuyện của một người đang tìm cách thoát khỏi nguy hiểm. Nó trở thành câu chuyện của một con người phải đối diện với cái chết mà vẫn giữ lấy điều mình tin là đúng.

Nếu chỉ đọc những dòng viết về chiến công, chúng ta có thể nhìn Nguyễn Văn Trỗi như một biểu tượng. Nhưng lịch sử còn để lại những vật rất nhỏ, và chính những vật nhỏ ấy đưa anh trở lại gần với đời thường.

Bảo tàng Lịch sử Quốc gia hiện lưu giữ một nhóm kỷ vật gắn với Nguyễn Văn Trỗi: cây đàn măng-đô-lin, chiếc khăn tay do chị Phan Thị Quyên thêu tặng, những bức thư anh viết từ nhà lao gửi cho vợ và người thân, cùng thiếp cưới của hai người. Những kỷ vật ấy không ồn ào. Chúng nằm im. Nhưng mỗi vật đều mang theo một phần đời của một con người.

Tôi đặc biệt xúc động khi nghĩ đến những lá thư. Trong nhà lao, giữa một hoàn cảnh mà tương lai gần như đã được định đoạt, Nguyễn Văn Trỗi vẫn viết cho người thân. Những lá thư ấy không chỉ nói về tình cảm gia đình. Chúng còn cho thấy trách nhiệm, niềm tin và cách một người trẻ nhìn về cuộc đời khi đang đứng trước thử thách lớn nhất.

Tôi tự hỏi: nếu không có chiến tranh, cuộc đời của hai người sẽ như thế nào? Có lẽ họ sẽ có một mái nhà, một công việc, những bữa cơm bình thường và những ngày tháng rất đỗi giản dị. Nhưng lịch sử không cho họ một cuộc đời bình thường.

Cây đàn măng-đô-lin cũng là một chi tiết khiến tôi dừng lại. Một người chiến sĩ biệt động, một người đang sống giữa những ngày tháng khốc liệt, vẫn có một cây đàn gắn với cuộc đời mình. Điều đó nhắc tôi rằng người chiến sĩ không phải một hình tượng chỉ có màu sắc chiến đấu. Họ cũng biết yêu thương, biết nhớ, biết rung động trước những điều bình dị.

Có lẽ vì thế mà câu chuyện về Nguyễn Văn Trỗi không nên chỉ được kể bằng những từ như “anh hùng”, “bất khuất”, “hy sinh”. Những từ ấy đúng, nhưng chưa đủ. Cần kể cả phần đời rất người của anh để thế hệ sau hiểu rằng: người đã hy sinh cũng từng có một tuổi trẻ, từng có người mình thương, từng có những điều bình dị muốn giữ gìn.

Ngày 15 tháng 10 năm 1964, Nguyễn Văn Trỗi bị đưa ra xử bắn tại khu vực nhà lao Chí Hòa ở Sài Gòn. Theo tư liệu Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, thời điểm anh hy sinh là 9 giờ 45 phút.

Hình 4. Anh hùng, liệt sĩ Nguyễn Văn Trỗi trước giờ xử bắn tại pháp trường Sài Gòn, ngày 15-10-1964. Ảnh tư liệu.

Tôi nhìn bức ảnh và có cảm giác thời gian như chậm lại. Một người thanh niên còn rất trẻ đứng giữa những người áp giải. Không cần thêm một lời kể bi thương, chính bức ảnh đã nói rất nhiều. Khuôn mặt ấy không còn thuộc về một ngày bình thường. Đó là khoảnh khắc mà một con người biết mình sắp chết nhưng vẫn phải bước tiếp.

Theo các tư liệu được lưu giữ và giới thiệu bởi Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, Nguyễn Văn Trỗi không đồng ý để bịt mắt trước khi xử bắn. Hình ảnh anh hiên ngang ở pháp trường trở thành một trong những biểu tượng nổi bật về khí phách của tuổi trẻ Việt Nam trong những năm chiến tranh.

Chín phút cuối cùng của một đời người thực ra rất ngắn. Nhưng đôi khi, giá trị của một con người không nằm ở số năm họ sống, mà ở cách họ sống trong những thời khắc quyết định. Nguyễn Văn Trỗi hy sinh khi mới 24 tuổi. Một tuổi đời mà hôm nay chúng ta có thể thấy còn quá trẻ.

Tôi không muốn biến chín phút ấy thành một câu chuyện huyền thoại xa rời sự thật. Tôi muốn giữ lại điều giản dị nhất: một người thanh niên đã đứng trước cái chết và không từ bỏ niềm tin của mình. Đó là điều khiến câu chuyện của anh vượt khỏi một sự kiện của năm 1964 để trở thành một phần ký ức của nhiều thế hệ.

Có những cái chết khép lại một cuộc đời. Nhưng cũng có những cái chết mở ra một câu hỏi cho người còn sống: Chúng ta sẽ làm gì với những ngày bình yên mà mình đang có?

Sau khi Nguyễn Văn Trỗi hy sinh, hình ảnh và câu chuyện về anh được lan tỏa rộng rãi. Nhiều tác phẩm văn học, âm nhạc, báo chí và nghệ thuật đã viết về anh. Câu chuyện về người thanh niên xứ Quảng cũng được bạn bè quốc tế biết đến. Những kỷ vật của anh được gìn giữ trong bảo tàng, để nhiều thế hệ sau có thể nhìn thấy những dấu vết cụ thể của một cuộc đời.

Hình 5. Nhà tưởng niệm Anh hùng liệt sĩ Nguyễn Văn Trỗi tại quê hương Điện Bàn.

Nhưng điều tôi nghĩ đến nhiều nhất không phải là sự nổi tiếng của tên anh. Tôi nghĩ về việc một câu chuyện lịch sử được trao từ người này sang người khác. Một người từng chứng kiến kể cho người sau. Một người nghiên cứu đọc lại tư liệu. Một giáo viên kể cho học sinh. Một đứa trẻ nghe rồi hỏi: “Vì sao anh ấy lại hy sinh?”

Chính câu hỏi ấy làm cho lịch sử sống lại.

Tôi hiểu rằng kể chuyện lịch sử là một công việc cần sự tỉnh táo. Người kể có thể dùng cảm xúc để đưa người nghe đến gần nhân vật, nhưng cảm xúc không được phép thay thế sự thật. Có thể kể bằng giọng văn mềm mại, có thể dùng hình ảnh, âm nhạc và những khoảng lặng; nhưng những mốc thời gian, địa điểm, nhiệm vụ, sự kiện và kỷ vật cần được kiểm chứng.

Với Nguyễn Văn Trỗi, điều còn lại sau hơn nửa thế kỷ không chỉ là một bức ảnh trước pháp trường. Đó còn là quê hương Quảng Nam, là những ngày làm thợ điện ở Sài Gòn, là lực lượng biệt động, là cầu Công Lý, là nhà lao Chí Hòa, là người vợ trẻ Phan Thị Quyên, là những lá thư và cây đàn măng-đô-lin. Tất cả những mảnh ghép ấy tạo nên một con người thật.

Và tôi nghĩ, đó cũng là điều “Câu chuyện Hoa Lửa” muốn giữ lại: không để những con người đã hy sinh bị thu nhỏ thành một cái tên trong sách giáo khoa. Hãy để họ hiện lên với tuổi trẻ, với tình yêu, với những lựa chọn và với trách nhiệm mà họ đã mang trên vai.

Hôm nay, chúng ta được sống trong hòa bình. Những con đường có thể sáng đèn đến khuya. Trẻ em được đến trường. Những người trẻ có thể lựa chọn nghề nghiệp, ước mơ và tương lai của mình. Chúng ta có thể tranh luận, có thể sáng tạo, có thể xây dựng cuộc sống mà không phải mỗi ngày đều nghĩ đến chuyện sống hay chết vì chiến tranh.

Nhìn vào những điều bình thường ấy, tôi càng hiểu hòa bình không phải là một khái niệm xa xôi. Hòa bình nằm trong một lớp học có tiếng trẻ em cười. Nằm trong bữa cơm gia đình. Nằm trong việc một người có thể trở về nhà sau một ngày làm việc. Và phía sau sự bình thường ấy là biết bao con người đã không có cơ hội sống một cuộc đời bình thường.

Nguyễn Văn Trỗi là một trong những người như thế.

Anh đã sống một cuộc đời ngắn, nhưng câu chuyện về anh không ngắn. Câu chuyện ấy tiếp tục được kể, tiếp tục được nghiên cứu, tiếp tục được đặt trong ký ức của những người sinh ra sau chiến tranh.

Tôi khép lại câu chuyện này không bằng một lời ca ngợi quá lớn, mà bằng một lời nhắc rất nhỏ: hãy nhớ đúng tên một người, nhớ đúng một sự kiện, biết trân trọng một kỷ vật và biết sống có trách nhiệm hơn với những ngày bình yên mình đang có.

MỘT NGƯỜI ĐÃ NGÃ XUỐNG.
MỘT CÂU CHUYỆN ĐƯỢC KỂ LẠI.
MỘT THẾ HỆ TIẾP TỤC NHỚ.