NGƯỜI THẦU KHOÁN BIỆT ĐỘNG GIỮA LÒNG SÀI GÒN

Người con Thái Bình đi vào phương Nam

Trần Văn Lai sinh năm 1920 tại xã Vũ Đông, thành phố Thái Bình. Trong những năm kháng chiến, ông rời quê hương, vào hoạt động tại chiến trường Sài Gòn – Chợ Lớn – Gia Định và trở thành cán bộ của lực lượng biệt động nội thành.

Biệt động Sài Gòn hoạt động trong môi trường đặc biệt. Cán bộ, chiến sĩ phải sống hợp pháp giữa thành phố, có nghề nghiệp, giấy tờ và các mối quan hệ xã hội như những người dân bình thường. Nhiều người trong số họ không thường xuyên mặc quân phục hoặc công khai mang vũ khí; nhiệm vụ chủ yếu là xây dựng cơ sở, thu thập thông tin và chuẩn bị điều kiện để lực lượng chiến đấu hoạt động khi có yêu cầu.

Trần Văn Lai được giao thực hiện phương châm “nghề nghiệp hóa, quần chúng hóa và hợp pháp hóa”. Ông phải có một nghề nghiệp phù hợp, hòa mình vào cuộc sống thành phố và sở hữu đầy đủ giấy tờ để không gây nghi ngờ.

Nhà thầu khoán Mai Hồng Quế

Để hoàn thành nhiệm vụ, Trần Văn Lai sử dụng tên Mai Hồng Quế và tạo dựng hình ảnh một nhà thầu khoán làm ăn thành đạt. Ông nhận các công việc trang trí, sửa chữa nội thất và có thời gian làm việc tại Dinh Độc Lập cùng một số cơ quan do chính quyền Sài Gòn quản lý.

Bề ngoài, Mai Hồng Quế là một người có tiền, có ô tô riêng, quan hệ rộng và thường xuyên xuất hiện tại những công trình sang trọng. Nhưng phía sau vỏ bọc ấy, ông âm thầm quan sát cách bố trí các công trình, đường đi và những vị trí quan trọng, rồi báo cáo về đơn vị.

Ông còn tạo điều kiện để cán bộ từ căn cứ vào nội thành có nơi nghỉ ngơi và liên lạc an toàn. Theo tài liệu của Báo Quân đội nhân dân, Trần Văn Lai đã góp phần xây dựng hơn 20 cơ sở có khả năng che giấu cán bộ hoặc cất giữ phương tiện, đồng thời vận động được hơn 100 quần chúng nòng cốt sẵn sàng hỗ trợ lực lượng cách mạng.

Công việc ấy đòi hỏi sự thận trọng rất lớn. Mỗi người trong mạng lưới chỉ được biết phần việc cần thiết của mình. Trần Văn Lai không thể kể cho người thân, bạn bè hoặc hàng xóm biết mình thực sự đang làm gì.

Đánh đổi tài sản riêng cho nhiệm vụ chung

Để có kinh phí và địa điểm xây dựng cơ sở, Trần Văn Lai đã bán hai căn biệt thự tại Phú Nhuận. Ông dùng tiền mua ba căn nhà liền nhau trên đường Trần Quý Cáp, về sau là đường Nguyễn Đình Chiểu, tại khu vực trung tâm Sài Gòn.

Đó là một quyết định rất lớn. Những căn biệt thự và tài sản mà ông gây dựng có thể giúp gia đình sống đầy đủ, nhưng ông chấp nhận từ bỏ để phục vụ nhiệm vụ lâu dài. Một phần tài sản khác cũng được dành cho hoạt động của đơn vị.

Bản tổng kết của lực lượng Biệt động Sài Gòn sau chiến tranh đánh giá rằng Trần Văn Lai đã sẵn sàng cống hiến sự nghiệp và tài sản của gia đình cho cách mạng. Khi đất nước được giải phóng, ông trở về với cuộc sống bình thường trong hoàn cảnh gần như không còn tài sản riêng.

Căn hầm dưới ngôi nhà giữa thành phố

Tại ba căn nhà trên đường Nguyễn Đình Chiểu, Trần Văn Lai bắt đầu chuẩn bị một căn hầm bí mật. Công việc phải được thực hiện âm thầm vì khu dân cư xung quanh đông đúc và thường xuyên có người qua lại.

Trong một thời gian dài, ông tự thực hiện phần lớn công việc, vừa bảo đảm căn nhà vẫn có sinh hoạt bình thường, vừa giữ kín mục đích thật sự của khu vực phía dưới. Đất đá được xử lý từng phần để không làm người ngoài chú ý.

Căn hầm sau khi hoàn thành có thể dùng để cất giữ phương tiện và làm nơi trú ẩn tạm thời cho một nhóm chiến sĩ. Công trình được cấp trên kiểm tra và đánh giá là bảo đảm yêu cầu bí mật trong điều kiện hoạt động giữa nội thành.

Không chỉ có căn hầm tại Nguyễn Đình Chiểu, Trần Văn Lai còn tham gia chuẩn bị nhiều địa điểm khác, gồm nơi hội họp, hộp thư, trạm liên lạc và căn cứ dự phòng. Những ngôi nhà nhìn bề ngoài bình thường đã tạo thành một mạng lưới hỗ trợ lực lượng biệt động hoạt động trong thành phố.

Hơn 2,5 tấn trang bị được giữ kín

Sau khi căn hầm hoàn thành, một khối lượng lớn trang bị được bí mật đưa từ vùng ven vào nội thành. Trần Văn Lai trực tiếp tiếp nhận, kiểm tra và sắp xếp chúng trong hầm, chờ thời điểm được đơn vị cho phép sử dụng.

Báo Nhân Dân ghi nhận căn hầm cất giữ hơn 2,5 tấn trang bị; một số tư liệu của Báo Quân đội nhân dân dùng cách diễn đạt “gần 3 tấn”. Số trang bị này được bảo quản trong thời gian dài mà chính quyền Sài Gòn không phát hiện.

Đây không phải kho được mở thường xuyên. Trong nhiều năm, căn hầm được giữ nguyên, chỉ được sử dụng khi có mệnh lệnh. Trần Văn Lai vẫn sống và làm việc như một nhà thầu khoán bình thường ngay phía trên căn hầm.

Trong dịp Tổng tiến công và nổi dậy Tết Mậu Thân năm 1968, trang bị từ cơ sở của ông được bàn giao cho các đội biệt động thực hiện nhiệm vụ tại Dinh Độc Lập và một số mục tiêu quan trọng khác trong nội thành.

Người chuẩn bị phía sau những trận đánh

Trần Văn Lai không phải người xuất hiện nổi bật trong đội hình trực tiếp tiến công. Vai trò của ông nằm ở giai đoạn chuẩn bị: tạo vỏ bọc, xây dựng cơ sở, bảo đảm nơi trú quân và giữ an toàn cho những phương tiện cần thiết.

Để một đội biệt động có thể thực hiện nhiệm vụ trong nội thành, phía sau họ cần có rất nhiều người hỗ trợ. Có người cho mượn nhà, người chuyển tin, người theo dõi tình hình và người âm thầm bảo quản trang bị trong nhiều năm. Nếu một mắt xích bị lộ, cả mạng lưới có thể gặp nguy hiểm.

Công việc của Trần Văn Lai vì thế đòi hỏi sự kiên nhẫn. Có những cơ sở ông chuẩn bị trong thời gian rất dài nhưng chỉ được sử dụng trong một đêm. Có tài sản ông dành cả đời gây dựng nhưng chấp nhận bán đi để đổi lấy điều kiện hoạt động cho đồng đội.

Bị lộ sau Tết Mậu Thân

Sau các trận đánh Tết Mậu Thân năm 1968, một số cơ sở của lực lượng biệt động bị phát hiện. Vỏ bọc nhà thầu khoán Mai Hồng Quế của Trần Văn Lai cũng không còn an toàn.

Ông bị truy tìm gắt gao, phần lớn tài sản bị tịch thu và phải rời Sài Gòn, chuyển đến Quảng Ngãi tiếp tục hoạt động. Từ một người từng có nhà cửa, xe ô tô và nghề nghiệp ổn định, ông trở thành người phải liên tục thay đổi nơi ở để bảo vệ mình cùng các cơ sở còn lại.

Trong giai đoạn từ năm 1970 đến năm 1974, Trần Văn Lai hai lần bị bắt tại Quảng Ngãi. Nhờ giữ kín thân phận thật và không cung cấp thông tin về tổ chức, ông bảo vệ được những người từng hoạt động cùng mình.

Những năm bị giam giữ để lại ảnh hưởng nặng nề đối với sức khỏe của ông. Tuy nhiên, ông vẫn sống để chứng kiến ngày miền Nam hoàn toàn giải phóng.

Trở lại thành phố sau ngày thống nhất

Năm 1975, Trần Văn Lai trở về Sài Gòn và tiếp tục làm việc tại đơn vị Tiền phương B.12 thuộc Bộ Tư lệnh Thành đội Sài Gòn – Gia Định. Ông tham gia công tác quân quản và thực hiện những nhiệm vụ trong giai đoạn thành phố vừa được giải phóng.

Năm 1977, ông chuyển về Phòng Tổng kết chiến tranh thuộc Bộ Tư lệnh Thành phố Hồ Chí Minh. Đến năm 1981, ông nghỉ hưu với quân hàm Thượng úy, là thương binh hạng 1/4 với tỷ lệ thương tật được ghi nhận là 81%.

Sau chiến tranh, điều ông luôn quan tâm là phải tìm lại và bảo vệ những căn nhà, hiện vật cùng tư liệu gắn với lực lượng Biệt động Sài Gòn. Ông mong các địa điểm ấy được giữ nguyên để thế hệ sau hiểu rằng phía sau mỗi trận đánh là sự đóng góp của rất nhiều con người thầm lặng.

Trần Văn Lai mất ngày 25 tháng 6 năm 2002. Các nguồn cho biết sức khỏe của ông suy giảm do những ảnh hưởng kéo dài từ thời gian bị giam giữ. Năm 2015, Nhà nước truy tặng ông danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân.

Di sản được các con tiếp tục gìn giữ

Sau khi ông mất, các con của Trần Văn Lai tiếp tục tìm kiếm hiện vật, phục dựng cơ sở và bảo tồn những căn nhà từng gắn với lực lượng biệt động. Căn nhà số 287/70 Nguyễn Đình Chiểu cùng căn hầm phía dưới được giữ lại như một di tích lịch sử.

Gia đình ông còn góp phần xây dựng Bảo tàng Biệt động Sài Gòn – Gia Định, nơi trưng bày xe ô tô, vật dụng nghề nghiệp, thiết bị liên lạc và nhiều hiện vật của lực lượng biệt động. Bảo tàng chính thức đi vào hoạt động năm 2023, phục vụ việc nghiên cứu và giáo dục truyền thống cho thế hệ trẻ.