Người thầy bước vào lịch sử

Đại tướng Võ Nguyên Giáp lần đầu vào một buổi sáng mùa thu ở Hà Nội, khi ông vẫn được nhiều người gọi bằng cái tên giản dị: “thầy Giáp”. Lúc ấy, tôi là một học trò cũ của Trường Thăng Long, nơi ông từng giảng dạy môn lịch sử. Không ai trong chúng tôi có thể ngờ rằng người thầy với dáng người thanh mảnh, giọng nói trầm ấm và đôi mắt sáng ấy sau này sẽ trở thành vị Tổng Tư lệnh đầu tiên của Quân đội nhân dân Việt Nam.

Thầy không dạy lịch sử bằng những con số khô khan. Mỗi bài giảng là một câu chuyện về lòng yêu nước, về những dân tộc nhỏ bé đã đứng lên bảo vệ độc lập của mình. Thầy thường nói rằng lịch sử không chỉ để nhớ, mà để hiểu vì sao một dân tộc có thể tồn tại qua bao cuộc xâm lăng. Có lần, thầy dừng bài giảng rất lâu trước bản đồ Việt Nam treo trên tường. Thầy nhìn dọc theo dãy Trường Sơn rồi nói: “Đất nước này chưa bao giờ thiếu người yêu nước. Điều quan trọng là làm sao để tình yêu ấy trở thành sức mạnh.”

Những năm cuối thập niên 1930, không khí xã hội ngột ngạt. Nhiều trí thức trẻ đứng trước lựa chọn khó khăn giữa cuộc sống yên ổn và con đường đấu tranh. Một ngày, chúng tôi nghe tin thầy rời Hà Nội. Không có buổi chia tay. Chỉ có lời nhắn ngắn gọn gửi học trò: “Hãy học để sau này xây dựng một nước Việt Nam tự do.”

Nhiều năm sau, tôi gặp lại thầy ở Việt Bắc. Khi ấy, ông đã là Võ Nguyên Giáp của cách mạng. Căn lán nhỏ giữa rừng không có bảng đen, không có phấn trắng, nhưng trên chiếc bàn tre là những tấm bản đồ, những báo cáo từ các chiến khu và những cuốn sách lịch sử vẫn còn mở. Tôi nhận ra người thầy năm nào chưa hề rời bỏ bục giảng. Chỉ có điều, lớp học của ông lúc này là cả một dân tộc.

Đêm ấy, tôi được phân công trực gần nơi ông làm việc. Ánh đèn dầu hắt lên vách nứa. Ông đọc tài liệu rất lâu rồi ghi chép cẩn thận. Thỉnh thoảng, ông bước ra ngoài, ngước nhìn bầu trời đầy sao của núi rừng Việt Bắc. Một cán bộ trẻ hỏi ông có mệt không. Ông mỉm cười: “Làm thầy quen thức khuya rồi.”

Điều khiến tôi xúc động nhất là cách ông đối xử với mọi người. Từ người giao liên, chiến sĩ gác rừng đến cán bộ chỉ huy, ông đều lắng nghe. Có lần, một chiến sĩ mới nhập ngũ mạnh dạn góp ý về đường hành quân. Nhiều người lo cậu sẽ bị phê bình. Nhưng ông hỏi rất kỹ, rồi bảo: “Chiến tranh không chỉ cần lòng dũng cảm. Nó cần cả những ý kiến đúng.”

Khi Đội Việt Nam Tuyên truyền Giải phóng quân được thành lập với 34 chiến sĩ, nhiều người cho rằng lực lượng ấy quá nhỏ để đối đầu với quân đội được trang bị hiện đại. Nhưng ông nhìn khác. Ông tin rằng sức mạnh của quân đội bắt đầu từ niềm tin của nhân dân. Ông thường nhắc: “Quân đội từ nhân dân mà ra, vì nhân dân mà chiến đấu.”

Sau Cách mạng Tháng Tám, đất nước bước vào những năm tháng cam go. Tôi có dịp theo đoàn công tác đến nhiều chiến khu. Ở đâu cũng nghe nhắc đến ông với sự kính trọng đặc biệt. Không phải vì cấp bậc, mà vì ông luôn là người chia sẻ gian khổ với chiến sĩ. Có những bữa cơm chỉ có rau rừng và muối, ông vẫn ăn như mọi người. Có những đêm mưa dột, ông vẫn thức cùng cán bộ để bàn kế hoạch.

Nhiều năm sau, khi chiến thắng Điện Biên Phủ vang dội khắp thế giới, tôi nhớ lại buổi học năm xưa. Người thầy từng giảng về những dân tộc nhỏ bé đã chứng minh bằng chính cuộc đời mình rằng lịch sử có thể được viết nên bởi những con người biết đặt vận mệnh đất nước lên trên bản thân.

Lần cuối cùng tôi gặp ông là khi ông đã tuổi cao. Tôi nhắc lại kỷ niệm ở Trường Thăng Long. Ông cười hiền: “Tôi vẫn là một người thầy. Chỉ khác là lịch sử đã giao cho tôi một lớp học lớn hơn.”

Rời căn nhà của Đại tướng, tôi hiểu rằng điều làm nên sự vĩ đại của ông không chỉ là những chiến thắng. Đó là khả năng truyền niềm tin. Từ bục giảng nhỏ năm nào đến những chiến dịch làm thay đổi vận mệnh dân tộc, ngọn lửa trong người thầy ấy chưa bao giờ tắt. Và có lẽ, đó chính là ngọn hoa lửa đẹp nhất mà Đại tướng Võ Nguyên Giáp để lại cho các thế hệ Việt Nam.