NGƯỜI THẦY CHU VĂN AN – KHI ĐẠO HỌC TRỞ THÀNH DI SẢN CỦA MỘT VÙNG ĐẤT

Nhắc đến Chí Linh, người ta không chỉ nhớ đến núi rừng Phượng Hoàng, những di tích của nhà Trần hay vẻ đẹp của một vùng đất giàu truyền thống văn hóa, mà còn nhớ đến một người thầy đã để lại dấu ấn đặc biệt trong lịch sử giáo dục Việt Nam – Chu Văn An. Cuộc đời của ông gắn với nhiều không gian khác nhau, từ làng quê, trường học đến chốn quan trường và cuối cùng là núi Phượng Hoàng. Nhưng dù ở đâu, hình ảnh người thầy vẫn luôn hiện diện. Chính vì vậy, hơn sáu thế kỷ sau khi ông qua đời, tên tuổi Chu Văn An vẫn được nhắc đến với sự kính trọng và trở thành một phần quan trọng trong bản sắc văn hóa của vùng đất Chí Linh.

Chu Văn An sống vào thời Trần, một thời kỳ mà đất nước có truyền thống trọng việc học và đào tạo nhân tài. Ông nổi tiếng là người học rộng, có tài và có phẩm cách. Sau khi đỗ đạt, ông không lựa chọn con đường quan trường ngay từ đầu mà từng mở trường dạy học, thu nhận học trò. Uy tín của ông ngày càng lớn, nhiều người tìm đến học. Điều đáng quý ở Chu Văn An là ông không xem việc dạy học đơn thuần là truyền đạt kiến thức. Với ông, học tập phải gắn với việc tu dưỡng đạo đức, biết phân biệt đúng sai và có trách nhiệm với xã hội.

Sau này, ông được triều đình trọng dụng và giữ chức Tư nghiệp Quốc Tử Giám. Đây là một vị trí quan trọng trong cơ quan giáo dục của triều đình nhà Trần. Tại Quốc Tử Giám, Chu Văn An tiếp tục công việc đào tạo những người có học vấn cho đất nước. Nhưng càng ở vị trí cao, ông càng thể hiện rõ sự cương trực của mình. Câu chuyện “Thất trảm sớ” trở thành một dấu ấn nổi bật trong cuộc đời ông. Theo truyền thống sử liệu, ông đã dâng sớ xin chém bảy kẻ nịnh thần nhưng không được vua chấp thuận. Dù câu chuyện về danh tính cụ thể của bảy người này không được xác định chắc chắn trong các nguồn sử liệu hiện còn, “Thất trảm sớ” vẫn được hậu thế nhắc đến như biểu tượng cho thái độ thẳng thắn của Chu Văn An trước những điều ông cho là sai trái.

Sau khi không thể thực hiện điều mình mong muốn ở chốn quan trường, Chu Văn An từ quan và trở về núi Phượng Hoàng ở Chí Linh. Đây không phải là sự từ bỏ cuộc đời hay từ bỏ trách nhiệm với xã hội. Ông chỉ rời khỏi chính trường để trở về với con đường mà ông đã gắn bó từ trước – con đường của người thầy. Ở Phượng Hoàng, ông tiếp tục đọc sách, viết sách và dạy học. Chính nơi đây đã trở thành chặng cuối trong cuộc đời của ông và cũng là nơi hậu thế tìm về để tưởng nhớ.

Điều đặc biệt là sau khi rời quan trường, Chu Văn An vẫn không ngừng ảnh hưởng đến những người xung quanh bằng việc dạy học. Phượng Hoàng khi ấy không phải là một trung tâm đô thị sầm uất, nhưng người thầy vẫn chọn nơi đây làm chốn ở. Điều đó cho thấy với ông, giá trị của giáo dục không phụ thuộc vào nơi chốn. Một lớp học có thể ở kinh thành, cũng có thể ở vùng núi. Điều quan trọng nhất vẫn là người dạy và người học cùng hướng đến tri thức và đạo lý.

Có lẽ chính vì vậy mà ngày nay, mỗi khi nhắc đến Chu Văn An, người ta thường nhắc đến hai chữ “đạo học”. Đạo học ở đây không chỉ là chuyện học chữ, học kiến thức, mà còn là cách con người sống với nhau, cách người có tri thức giữ gìn phẩm cách và cách người thầy truyền lại cho học trò những giá trị vượt ra ngoài sách vở. Chu Văn An để lại dấu ấn không chỉ bằng những tác phẩm hay chức vụ từng đảm nhiệm, mà còn bằng chính lựa chọn sống của mình.

Trên núi Phượng Hoàng ngày nay, khu di tích tưởng niệm Chu Văn An trở thành nơi nhiều thế hệ học sinh, giáo viên và du khách tìm về. Có những em học sinh đến đây trong những chuyến tham quan, có những thầy cô đưa học trò đến để tìm hiểu lịch sử, cũng có những người trở về để thắp nén hương tưởng nhớ một người thầy đã sống cách mình hàng trăm năm. Những bước chân ấy khiến câu chuyện về Chu Văn An không nằm yên trong sách giáo khoa mà tiếp tục được kể lại trong đời sống.

Một điều rất đẹp là khi học sinh tìm về Phượng Hoàng, các em không chỉ nhìn thấy một khu di tích. Các em có thể đặt câu hỏi: Vì sao một người thầy sống cách chúng ta hơn sáu thế kỷ vẫn được nhớ đến? Có lẽ câu trả lời nằm ở chính những giá trị mà ông để lại. Một người có thể nổi tiếng trong một thời gian, nhưng để được nhiều thế hệ sau nhắc đến thì cần nhiều hơn tài năng. Đó là nhân cách, là những đóng góp có ý nghĩa và những giá trị vượt qua thời đại.

Ngày nay, nhiều trường học trên cả nước mang tên Chu Văn An. Cái tên ấy xuất hiện trên những cổng trường, bảng tên lớp học và trong những bài học về lịch sử giáo dục Việt Nam. Mỗi lần học sinh bước qua cánh cổng mang tên Chu Văn An, đó cũng là một lần hình ảnh người thầy xưa được tiếp nối trong một không gian mới. Những lớp học hiện đại, những cuốn sách mới và những phương pháp giáo dục mới có thể khác rất xa thời Trần, nhưng một điều vẫn không thay đổi: giáo dục vẫn hướng đến việc hình thành con người có tri thức và nhân cách.

Với Chí Linh, câu chuyện ấy càng có ý nghĩa. Phượng Hoàng không chỉ là nơi Chu Văn An từng sống và qua đời mà còn trở thành một phần của ký ức địa phương. Người dân nơi đây có thêm một biểu tượng để tự hào về truyền thống hiếu học. Những thế hệ học sinh được nhắc về người thầy từng chọn vùng đất này làm nơi gắn bó những năm cuối đời. Và mỗi khi nhắc đến Chu Văn An, người ta lại nhắc đến Chí Linh như một vùng đất có mối liên hệ đặc biệt với lịch sử giáo dục dân tộc.

Một người thầy đã sống cách chúng ta hàng trăm năm, nhưng câu chuyện về ông vẫn chưa bao giờ cũ. Bởi những điều ông theo đuổi – tri thức, nhân cách, sự chính trực và trách nhiệm của người có học – vẫn là những giá trị mà giáo dục hôm nay cần gìn giữ.

Có lẽ đó cũng là lý do người ta vẫn tìm về Phượng Hoàng. Không chỉ để nhìn một di tích, không chỉ để thắp một nén hương, mà để nhớ rằng trong lịch sử Việt Nam từng có một người thầy đã dành cả cuộc đời cho việc học và dạy học.

Chu Văn An – người thầy của một thời đại, nhưng đạo học mà ông để lại đã vượt qua thời đại. Từ Phượng Hoàng, câu chuyện về người thầy ấy vẫn tiếp tục được kể cho những thế hệ học sinh hôm nay và mai sau.