Người thầy giáo cách mạng
Châu Văn Liêm (29-6-1902 – 4-5-1930) sinh tại làng Thới Thạnh, tổng Thới Bảo, quận Ô Môn, tỉnh Cần Thơ, trong một gia đình Nho học nghèo. Từ nhỏ, ông được học cả chữ Nho và chữ Quốc ngữ, sau đó lên Cần Thơ học tập. Năm 1922, sau khi tốt nghiệp Thành chung tại Trường College de My Tho, ông theo học Trường Sư phạm Đông Dương ở Sài Gòn. Tốt nghiệp khi mới 20 tuổi, ông được bổ nhiệm về dạy học tại trường Long Xuyên. Với năng lực và sự tận tâm, ông nhanh chóng được học sinh và người dân yêu quý. Học sinh do ông giảng dạy thường đạt kết quả cao, vì thế bà con gọi ông là “thầy Châu Nhứt” – vừa gắn với lớp Nhất ông phụ trách, vừa thể hiện sự kính trọng đối với một người thầy dạy giỏi.
Không chỉ chú trọng truyền đạt kiến thức, Châu Văn Liêm còn quan tâm sâu sắc đến hoàn cảnh của học sinh, phần lớn là con em nông dân. Khi lên tiếng phản đối thái độ thiếu trách nhiệm của một số đốc học và giáo viên người Pháp đối với học sinh, ông bị điều chuyển đến một ngôi trường xa xôi ở Long Điền. Nhưng dù ở đâu, ông vẫn giữ quan niệm rằng học sinh đều là con em đồng bào và cần được thầy cô chăm lo. Ngoài giờ dạy chính khóa, ông mở lớp xóa mù chữ ban đêm cho người nghèo, đồng thời vận động những gia đình khá giả hỗ trợ sách vở cho người có hoàn cảnh khó khăn. Trong lớp học, bên cạnh kiến thức, ông còn khơi dậy ở học sinh lòng yêu quê hương, đất nước và ý thức trước thời cuộc.
Một dấu ấn đặc biệt trong sự nghiệp giáo dục của Châu Văn Liêm là “Sa Đéc học đường”. Ông đã vận động gia đình bán toàn bộ tài sản để cùng Hà Huy Giáp và Nguyễn Kim Cương góp vốn thành lập ngôi trường tư thục này. Mục tiêu của trường không chỉ là dạy chữ mà còn đào tạo những thanh niên có đạo đức, lòng yêu nước, tinh thần thương dân và ý thức giúp đỡ nhau. Sau hai khóa học, trường đã trở thành nơi bồi dưỡng nhiều học sinh có tinh thần yêu nước, đồng thời là điểm liên lạc của những người hoạt động cách mạng trong và ngoài tỉnh Sa Đéc. Đằng sau một ngôi trường tưởng như chỉ dành cho việc học ấy là tâm huyết của một người thầy muốn dùng giáo dục để góp phần thay đổi nhận thức và vun đắp một thế hệ trẻ có trách nhiệm với xã hội.
Từ bục giảng, Châu Văn Liêm ngày càng gắn bó với phong trào yêu nước. Năm 1926, ông vận động đồng bào và học sinh tổ chức lễ truy điệu, bãi khóa để tang chí sĩ Phan Châu Trinh. Ông còn tham gia thành lập nhiều tổ chức yêu nước, trong đó có Hội giáo viên, học sinh yêu nước Long Xuyên; một tiệm thuốc Bắc ở quê nhà cũng trở thành nơi liên lạc và phổ biến sách báo tiến bộ. Năm 1927, ông được kết nạp vào Việt Nam Thanh niên Cách mạng Đồng chí Hội và sau đó được cử vào Ban Thường vụ Kỳ bộ Nam Kỳ. Tháng 6-1929, ông tham dự Đại hội Việt Nam Thanh niên Cách mạng Đồng chí Hội ở Hương Cảng. Trở về nước, ông tham gia quá trình cải tổ tổ chức và góp phần vào sự ra đời của An Nam Cộng sản Đảng.
Ngày 3-2-1930, Châu Văn Liêm là một trong những đại biểu tham dự Hội nghị hợp nhất các tổ chức cộng sản do Nguyễn Ái Quốc chủ trì tại Cửu Long, Hương Cảng. Nhưng ông không có nhiều thời gian để tiếp tục hoạt động. Tháng 4-1930, ông được phân công đến Đức Hòa công tác và trực tiếp gắn bó với phong trào quần chúng nơi đây. Ngày 4-5-1930, trong cuộc biểu tình đòi giảm sưu thuế, ông đứng trên một mô đất trình bày những yêu sách của nhân dân. Khi lực lượng Pháp đến đàn áp, ông vẫn bình tĩnh đối diện và bị bắn. Châu Văn Liêm hy sinh khi mới 28 tuổi, khép lại cuộc đời ngắn ngủi của một người thầy giáo đã từ bục giảng bước vào con đường cách mạng.
Điều để lại nhiều ấn tượng trong câu chuyện về Châu Văn Liêm không chỉ là vai trò của ông trong những sự kiện lớn của cách mạng, mà còn là hình ảnh một người thầy luôn nghĩ đến học trò và người nghèo. Ông mở lớp học ban đêm cho những người chưa biết chữ, tìm cách giúp học sinh nghèo có sách vở và sẵn sàng hy sinh tài sản của gia đình để xây dựng một ngôi trường dành cho thế hệ trẻ. Từ giáo dục, ông đến với phong trào yêu nước; từ người thầy của học sinh, ông trở thành người hoạt động cách mạng và một trong những đại biểu tham gia Hội nghị thành lập Đảng. Tên tuổi Châu Văn Liêm sau này được đặt cho nhiều trường học, đường phố và công trình giáo dục ở Nam Bộ, như một sự ghi nhớ đối với một người thầy đã dành trọn tuổi trẻ cho học sinh, đồng bào và đất nước.
