Người thầy giáo, nhà báo yêu nước Phan Ngọc Hiển và khí phách hiên ngang trước họng súng quân thù sau cuộc Khởi nghĩa Hòn Khoai

Trong lịch sử đấu tranh cách mạng hào hùng của vùng đất cực Nam Tổ quốc thời kỳ tiền khởi nghĩa, cuộc Khởi nghĩa Hòn Khoai đêm 13 tháng 12 năm 1940 mãi là một mốc son chói lọi. Linh hồn của cuộc khởi nghĩa vang dội ấy là người thầy giáo, nhà báo trẻ giàu lòng yêu nước Phan Ngọc Hiển. Không chỉ đi vào lịch sử với tài thao lược khi chỉ huy lực lượng nghĩa quân tay không tấc sắt chiếm lĩnh đảo Hòn Khoai, ông còn để lại một tấm gương sáng ngời về khí phách bất khuất của người chiến sĩ cộng sản khi đối diện với cái chết nơi pháp trường.

Sinh năm 1910 tại làng Thới Bình, quận Châu Thành, tỉnh Cần Thơ trong một gia đình nghèo giàu truyền thống hiếu học, chàng thanh niên Phan Ngọc Hiển sớm bộc lộ tư chất thông minh và tinh thần yêu nước nồng nàn. Sau khi tốt nghiệp Trường Sư phạm Sài Gòn năm 1931, ông bị thực dân Pháp điều về dạy học tận vùng Rạch Gốc (nay thuộc huyện Ngọc Hiển, tỉnh Cà Mau) – nơi tận cùng đất nước với rừng thiêng nước độc nhằm hạn chế tinh thần yêu nước của các trí thức trẻ. Thế nhưng, chính nơi khắc nghiệt ấy lại là môi trường hun đúc ý chí cách mạng của người thầy giáo trẻ.

Không cam chịu cuộc sống nô lệ, Phan Ngọc Hiển vừa dạy chữ, vừa truyền bá tư tưởng yêu nước cho học trò và ngư dân nghèo khổ, đồng thời tích cực viết báo đấu tranh cho quyền lợi của người lao động trên các tờ báo tiến bộ ở Sài Gòn và miền Tây. Năm 1936, ông vinh dự được kết nạp vào Đảng Cộng sản Đông Dương. Tháng 6 năm 1940, thực hiện sự phân công của Tỉnh ủy Bạc Liêu (lúc bấy giờ bao gồm cả vùng đất Cà Mau), đồng chí Phan Ngọc Hiển tình nguyện ra đảo Hòn Khoai trong vai trò một thầy giáo dạy học để bí mật gây dựng cơ sở cách mạng ngay tại ngọn hải đăng – vị trí tiền tiêu chiến lược trên biển Tây Nam của thực dân Pháp.

Thực hiện lệnh Khởi nghĩa Nam Kỳ của Xứ ủy, đêm ngày 13 tháng 12 năm 1940, dưới sự chỉ huy trực tiếp của Phan Ngọc Hiển, lực lượng nghĩa quân trên đảo chỉ với những vũ khí thô sơ như dao găm, búa, gậy tầm vông nhưng bằng mưu trí và lòng quả cảm đã bất ngờ tập kích, tiêu diệt tên xếp đảo Olivier tàn ác, buộc toàn bộ lính Pháp và tay sai trên đảo phải đầu hàng, thu giữ toàn bộ vũ khí và làm chủ hoàn toàn đảo Hòn Khoai. Sáng ngày 14 tháng 12 năm 1940, lá cờ đỏ búa liềm kiêu hãnh tung bay trên đỉnh ngọn hải đăng Hòn Khoai, trước khi nghĩa quân dùng ca nô vượt biển vào đất liền tiếp tục đánh chiếm đồn kiểm lâm Rạch Gốc, làm rung chuyển bộ máy thống trị của thực dân Pháp ở vùng cực Nam.

Tuy nhiên, do cuộc Khởi nghĩa Nam Kỳ nổ ra trong điều kiện chưa chín muồi và bị thực dân Pháp tập trung lực lượng đàn áp đẫm máu, đến ngày 22 tháng 12 năm 1940, đồng chí Phan Ngọc Hiển cùng các chiến sĩ nghĩa quân đã sa vào tay giặc tại bãi Khai Long sau những ngày chiến đấu trong vòng vây khắc nghiệt. Biết ông là người trực tiếp lãnh đạo cuộc khởi nghĩa, mật thám và cai ngục Pháp đã dùng đủ mọi cực hình tra tấn dã man nhất suốt nhiều tháng trời nhằm buộc ông khai ra cơ sở Đảng của Tỉnh ủy và Xứ ủy. Thế nhưng, trước đòn roi tàn bạo của kẻ thù, người thầy giáo trẻ vẫn kiên trung bất khuất, nhận hết mọi trách nhiệm về mình để bảo vệ đồng chí và tổ chức.

Không khuất phục được người cộng sản kiên cường, tòa án binh của thực dân Pháp đã kết án tử hình Phan Ngọc Hiển cùng các đồng chí cốt cán của cuộc khởi nghĩa. Ngày 12 tháng 7 năm 1941, thực dân Pháp đưa ông cùng 9 đồng chí ra xử bắn tại sân vận động Cà Mau nhằm thị uy và dập tắt tinh thần đấu tranh của nhân dân địa phương.

Giây phút bước ra pháp trường của Phan Ngọc Hiển đã trở thành hình ảnh bất tử trong lòng nhân dân Cà Mau. Trước mũi súng của đội lính hành quyết, ông và các đồng chí vẫn giữ vẻ mặt bình thản, hiên ngang. Khi lính Pháp tiến đến định dùng băng đen bịt mắt theo thủ tục xử bắn, Phan Ngọc Hiển đã dõng dạc từ chối. Ông muốn mở to đôi mắt của mình để nhìn thẳng vào họng súng của kẻ thù cho chúng khiếp sợ trước khí phách của người cách mạng, và để được nhìn ngắm bầu trời, mảnh đất quê hương cùng đồng bào thân yêu lần cuối cùng.

Trước khi loạt đạn của kẻ thù nổ vang, giữa pháp trường lộng gió, người anh hùng Phan Ngọc Hiển đã dõng dạc hô vang những khẩu hiệu bất diệt bằng cả tiếng Việt và tiếng Pháp: "Đả đảo đế quốc Pháp! Đảng Cộng sản Đông Dương muôn năm! Việt Nam độc lập muôn năm!". Tiếng hô đanh thép ấy đã át cả tiếng súng quân thù, biến pháp trường của thực dân thành nơi biểu dương ý chí quật cường của dân tộc.

Sự hy sinh anh dũng ở tuổi 31 của đồng chí Phan Ngọc Hiển đã thổi bùng ngọn lửa đấu tranh cách mạng trên khắp vùng bán đảo Cà Mau. Ngày khởi nghĩa Hòn Khoai (13/12) sau này đã trở thành Ngày truyền thống cách mạng của Đảng bộ, quân và dân tỉnh Cà Mau. Ghi nhận công lao và sự hy sinh to lớn của ông, Nhà nước đã truy tặng Liệt sĩ Phan Ngọc Hiển danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân; tên của ông được trân trọng đặt cho vùng đất mũi cực Nam của Tổ quốc – huyện Ngọc Hiển, cùng nhiều ngôi trường, con đường trên khắp đất nước.