Người thầy giáo trẻ và con đường cứu nước

Tôi từng nhiều lần đứng bên dòng sông Lam vào những buổi chiều lặng gió. Mỗi lần nhìn về phía quê hương Nam Đàn, tôi lại nhớ đến câu chuyện của một người thầy giáo trẻ đã rời bục giảng để đi tìm con đường cứu nước cho dân tộc. Người ấy chính là Nguyễn Tất Thành – người sau này trở thành Chủ tịch Hồ Chí Minh.

Những năm đầu thế kỷ XX, đất nước ta chìm trong ách đô hộ của thực dân Pháp. Ở nhiều nơi, các phong trào yêu nước nổi lên nhưng lần lượt thất bại. Người dân nghèo đói, trẻ em thất học, còn những người có lòng với nước thì luôn day dứt trước câu hỏi: Làm thế nào để cứu dân, cứu nước?

Nguyễn Tất Thành khi ấy còn rất trẻ. Sau thời gian học tập ở Huế, Người vào Phan Thiết và dạy học tại trường Dục Thanh. Các cụ cao niên ở Phan Thiết từng kể rằng thầy Thành không chỉ dạy chữ. Thầy thường kể cho học trò nghe chuyện Hai Bà Trưng, Trần Hưng Đạo, Quang Trung; dạy các em yêu tiếng Việt, yêu non sông và biết thương những người lao khổ.

Có một buổi chiều, sau giờ học, thầy cùng học trò đi dọc bờ sông Cà Ty. Nhìn những chiếc thuyền chở hàng của người Pháp, thầy trầm ngâm rất lâu. Một học trò hỏi:

— Thưa thầy, bao giờ nước mình mới hết khổ?

Thầy Thành không trả lời ngay. Thầy nhìn xa về phía biển rồi nói chậm rãi:

— Muốn nước hết khổ, trước hết phải tìm ra con đường đúng cho dân tộc.

Câu nói ấy, theo lời kể của nhiều người, đã ở lại trong ký ức của học trò Dục Thanh suốt cả cuộc đời.

Nhưng điều khiến tôi xúc động nhất là quyết định rời Phan Thiết. Thầy giáo trẻ biết rằng chỉ dạy học thôi chưa đủ. Các phong trào chống Pháp trong nước tuy anh dũng nhưng chưa tìm được lối đi thành công. Người muốn ra nước ngoài để xem các dân tộc khác đã làm gì, vì sao họ mạnh, vì sao nước ta yếu.

Đêm trước ngày lên đường vào Sài Gòn, thầy đến chào các đồng sự. Hành trang chỉ là vài bộ quần áo, ít sách và một ý chí lớn lao. Không ai biết chặng đường phía trước sẽ dài đến ba mươi năm.

Ngày 5 tháng 6 năm 1911, tại bến Nhà Rồng, Nguyễn Tất Thành xuống con tàu Đô đốc Latouche-Tréville với tên Văn Ba. Người ra đi không phải để tìm cuộc sống giàu sang, mà để tìm đường giải phóng dân tộc. Từ một thầy giáo trẻ ở Phan Thiết, Người trở thành người thanh niên mang theo nỗi đau mất nước của hàng triệu đồng bào.

Trên hành trình ấy, Người đã làm nhiều nghề: phụ bếp, quét tuyết, cào than, chụp ảnh, viết báo… Chính cuộc sống giữa những người lao động nghèo ở nhiều nước đã giúp Người hiểu rằng nhân dân ở đâu cũng khát vọng tự do và công bằng.

Nhiều năm sau, khi đã tìm thấy con đường cách mạng đúng đắn, Người trở về lãnh đạo nhân dân giành độc lập. Nhưng mỗi khi đọc lại những trang lịch sử ấy, tôi vẫn nhớ hình ảnh giản dị ban đầu: một thầy giáo trẻ đứng bên bờ sông Phan Thiết, nhìn ra biển lớn và trăn trở về vận mệnh dân tộc.

Câu chuyện ấy cho chúng ta một bài học sâu sắc: lòng yêu nước không phải lúc nào cũng bắt đầu từ những chiến công lớn. Đôi khi nó bắt đầu từ một lớp học nhỏ, từ câu hỏi của một học trò, từ nỗi day dứt của một người thầy trước cảnh nước mất dân nghèo. Và khi đã tìm được lý tưởng đúng đắn, một con người bình dị có thể làm thay đổi lịch sử của cả một dân tộc.