Người thầy nối những đường dây đầu tiên của Tổ quốc

Tháng Chín năm 1945, nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa vừa ra đời. Chính quyền cách mạng phải cùng lúc giải quyết vô vàn công việc: bảo vệ thành quả độc lập, tổ chức quân đội, giữ gìn an ninh và chuẩn bị đối phó với nguy cơ thực dân Pháp quay trở lại.

Giữa tình thế ấy, có một nhiệm vụ ít được nhắc đến nhưng mang ý nghĩa sống còn: xây dựng hệ thống thông tin liên lạc riêng cho quân đội.

Không có liên lạc, mệnh lệnh từ Trung ương không thể nhanh chóng đến các chiến khu. Không có liên lạc, người chỉ huy không nắm được tình hình đơn vị. Những lực lượng chiến đấu dù quả cảm đến đâu cũng khó phối hợp thành một sức mạnh thống nhất.

Người được giao tổ chức “mạch máu” ấy lại xuất thân là một thầy giáo: Hoàng Đạo Thúy.

Ông sinh năm 1900 tại Hà Nội, trong một gia đình nhà nho yêu nước. Sau khi học tại Trường Bưởi và Trường Sư phạm Hà Nội, ông bắt đầu dạy học từ năm 1920. Ông từng giảng dạy tại Hà Nội, Nam Định, Cao Bằng, Móng Cái và nổi tiếng là một người thầy tận tụy.

Dưới chế độ thuộc địa, Hoàng Đạo Thúy không xem việc dạy học đơn thuần là truyền đạt kiến thức. Ông muốn thanh niên Việt Nam phải có lòng yêu nước, tinh thần tự lập, khả năng tổ chức và ý thức phụng sự cộng đồng.

Năm 1929, ông viết cuốn “Hướng đạo sinh”, giới thiệu phương pháp giáo dục thanh thiếu niên bằng hoạt động tập thể và kỹ năng thực hành. Năm 1931, ông thành lập Ấu đoàn Việt Nam đầu tiên mang tên Lê Lợi. Từ đó, ông trở thành một trong những huynh trưởng có ảnh hưởng lớn nhất của phong trào Hướng đạo Việt Nam.

Thông qua những buổi cắm trại, đi bộ đường dài, cứu thương và sinh hoạt tập thể, ông âm thầm giúp nhiều thế hệ thanh niên rèn luyện kỷ luật, lòng can đảm và tinh thần yêu nước. Hoạt động của ông bị nhà cầm quyền thực dân để ý. Trong hồ sơ của Hoàng Đạo Thúy, họ từng ghi bằng mực đỏ chữ “Bôn-sê-vích”.

Tháng 6/1945, khi bị phát xít Nhật truy tìm, ông được các cán bộ cách mạng bí mật đưa lên chiến khu. Sau đó, ông tham dự Quốc dân Đại hội Tân Trào – cuộc họp lịch sử chuẩn bị cho Tổng khởi nghĩa giành chính quyền.

Cách mạng Tháng Tám thành công, Hoàng Đạo Thúy gia nhập quân đội.

Ngày 9/9/1945, ông được giao phụ trách Phòng Thông tin liên lạc quân sự thuộc Bộ Tổng Tham mưu, trở thành Trưởng phòng Thông tin liên lạc đầu tiên. Yêu cầu đặt ra là phải nhanh chóng xây dựng một hệ thống liên lạc riêng, phục vụ Trung ương Đảng, Chính phủ và Bộ Tổng chỉ huy.

Nhiệm vụ vô cùng lớn nhưng phương tiện ban đầu gần như chưa có gì.

Hoàng Đạo Thúy phải vừa tìm người, vừa tìm máy móc, vừa nghiên cứu cách tổ chức. Ông cùng đồng đội thu thập và tận dụng những cơ sở liên lạc vừa tiếp quản được, cải tiến thiết bị cũ cho phù hợp với nhiệm vụ quân sự. Một số điện đài tại Sở Vô tuyến điện Bạch Mai được đề nghị chuyển cho các chiến khu và những đơn vị đang làm nhiệm vụ tại các địa bàn trọng yếu.

Nhân lực kỹ thuật khi đó cũng hết sức thiếu thốn. Hoàng Đạo Thúy tuyển chọn những thanh niên có khả năng, tổ chức đào tạo khẩn trương và sử dụng cả một số cựu binh sĩ yêu nước từng được người Pháp huấn luyện làm hiệu thính viên.

Ông chia công việc thành các bộ phận rõ ràng: vô tuyến điện, điện thoại, mật mã và liên lạc bằng người đưa tin. Mỗi phương thức đều phải hoạt động, bổ trợ cho nhau, bởi trong chiến tranh, một đường dây có thể bị cắt và một máy vô tuyến có thể mất tín hiệu bất cứ lúc nào.

Từ những phương tiện ít ỏi ấy, mạng thông tin quân sự đầu tiên từng bước được hình thành. Các đường điện thoại được triển khai cho cơ quan quân sự cách mạng tại Hà Nội; đường dây dã chiến được nối tới những vị trí quan trọng. Liên lạc giữa Trung ương với các chiến khu và nhiều địa bàn xa dần được thiết lập.

Nhờ đó, Trung ương Đảng, Chính phủ và Bộ Tổng chỉ huy có thể nắm tình hình, truyền đạt mệnh lệnh và chỉ đạo các địa phương chuẩn bị kháng chiến.

Điều đặc biệt ở Hoàng Đạo Thúy là dù khoác áo quân nhân, ông vẫn giữ phong cách của một người thầy. Ông phân công công việc ngắn gọn, rõ ràng nhưng luôn đối đãi với cán bộ bằng sự chân thành. Ông coi trọng khả năng thực tế hơn xuất thân và đặt niềm tin vào những người được giao nhiệm vụ.

Năm 1946, ông tiếp tục được giao xây dựng và làm Giám đốc Trường Võ bị Trần Quốc Tuấn. Tại lễ khai giảng khóa đầu tiên ngày 26/5/1946, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã trao cho nhà trường lá cờ thêu sáu chữ:

“Trung với nước, hiếu với dân.”

Khẩu hiệu ấy về sau trở thành một trong những chuẩn mực đạo đức căn bản của Quân đội nhân dân Việt Nam.

Cuối năm 1949, Hoàng Đạo Thúy trở lại phụ trách Cục Thông tin liên lạc. Ông trực tiếp quan tâm việc đào tạo cán bộ kỹ thuật vô tuyến, hữu tuyến và biên soạn tài liệu về tổ chức thông tin trong chiến đấu. Tài liệu không chỉ được viết trên bàn giấy mà liên tục được điều chỉnh từ kinh nghiệm của những cán bộ trở về sau các chiến dịch.

Trong Chiến dịch Điện Biên Phủ năm 1954, Hoàng Đạo Thúy đảm nhiệm cương vị Chủ nhiệm Thông tin. Tại Sở chỉ huy Mường Phăng, nơi làm việc của ông được bố trí gần hầm của Đại tướng Võ Nguyên Giáp và Tổng Tham mưu trưởng Hoàng Văn Thái.

Ở chiến trường rộng lớn, địa hình rừng núi hiểm trở và bom đạn đánh phá liên tục, bộ đội thông tin phải giữ cho mệnh lệnh chỉ huy được truyền đi chính xác, kịp thời. Phía sau mỗi quyết định chiến đấu là những chiến sĩ ngày đêm giữ máy, nối dây và bảo vệ đường liên lạc.

Những đường dây ấy không trực tiếp nổ súng, nhưng nếu chúng ngừng hoạt động, cả một đơn vị có thể mất liên lạc với sở chỉ huy. Bởi vậy, Hoàng Đạo Thúy quan niệm thông tin là lực lượng chiến đấu trực tiếp bằng kỹ thuật.

Sau này, ông được các thế hệ cán bộ, chiến sĩ trìu mến gọi là “người anh cả” của Bộ đội Thông tin liên lạc.

Cuộc đời Hoàng Đạo Thúy đi qua nhiều cương vị: nhà giáo, huynh trưởng hướng đạo, cán bộ quân đội, nhà văn hóa và nhà nghiên cứu về Hà Nội. Dù làm công việc nào, ông vẫn theo đuổi một mục tiêu nhất quán: giáo dục con người và phụng sự đất nước.

Ít ai nhìn thấy những tín hiệu vô tuyến bay trong không trung. Cũng ít ai biết một mệnh lệnh phải đi qua bao nhiêu máy móc, đường dây và con người trước khi đến được chiến trường. Nhưng chính hệ thống thầm lặng ấy đã giúp những lực lượng còn phân tán của nước Việt Nam non trẻ kết nối thành một quân đội thống nhất.

Và người thầy đặt những viên gạch đầu tiên cho hệ thống ấy là Hoàng Đạo Thúy.