Người thầy tận tụy và mái trường Đông Kinh Nghĩa Thục với khát vọng canh tân đất nước

Đầu thế kỷ XX, trước tình hình đất nước rơi ách đô hộ của thực dân Pháp, phong trào yêu nước Việt Nam chuyển hướng sang con đường Duy Tân nhằm khai dân trí, chấn dân khí, hậu dân sinh. Trong số những sĩ phu thức thời tiên phong thực hiện tư tưởng đó, cụ Lương Văn Can nổi lên như một nhà giáo dục lớn, một doanh nhân tiêu biểu với tầm nhìn chiến lược về phát triển kinh tế và giáo dục. Cùng với các đồng chí hướng, ông đã sáng lập ra phong trào Đông Kinh Nghĩa Thục tại Hà Nội năm 1907.

Mai trường Đông Kinh Nghĩa Thục ra đời tại số phố Hàng Đào đã trở thành biểu tượng rực rỡ cho tinh thần đổi mới giáo dục thời kỳ cận đại. Tại đây, cụ Lương Văn Can trực tiếp tham gia giảng dạy, biên soạn sách giáo khoa và điều hành hoạt động của nhà trường theo mô hình phương Tây kết hợp với tinh hoa văn hóa truyền thống. Điểm đột phá của ngôi trường này là việc dạy học hoàn toàn miễn phí bằng chữ Quốc ngữ thay vì chữ Hán, đồng thời truyền bá tư tưởng khoa học kỹ thuật và tinh thần yêu nước cho đông đảo nhân dân.

Với tư cách là một nhà giáo mẫu mực, cụ Lương Văn Can luôn tâm niệm rằng muốn cứu nước trước hết phải nâng cao dân trí và cải cách giáo dục. Ông đã viết nhiều tác phẩm có giá trị như Thương học cương yếu nhằm cổ vũ tinh thần kinh doanh trong nhân dân, khẳng định vai trò quyết định của thương nghiệp đối với sự phồn vinh của quốc gia. Tư tưởng kinh tế của ông mang đậm tính thực tiễn, khích lệ người Việt Nam tự lực cánh sinh, cạnh tranh sòng phẳng với tư bản nước ngoài.

Hoạt động của Đông Kinh Nghĩa Thục diễn ra mạnh mẽ nhưng chỉ tồn tại trong thời gian ngắn trước khi bị thực dân Pháp ra sức đàn áp và đóng cửa vào cuối năm 1907. Mặc dù vậy, ảnh hưởng của phong trào và cá nhân cụ Lương Văn Can vẫn lan tỏa sâu rộng trong xã hội, thức tỉnh lòng yêu nước của hàng vạn người dân. Do tham gia các hoạt động chống thuế và phong trào yêu nước, cụ sau đó đã bị thực dân Pháp bắt giam và đày đi lưu ải tại Nam Kỳ.

Thời gian lưu vong không làm suy giảm ý chí và tinh thần kiên trung của nhà giáo già, ông tiếp tục dùng tri thức và uy tín của mình để truyền bá tinh thần học tập và lòng yêu nước. Cuộc đời cụ Lương Văn Can là hiện thân sinh động của đạo đức nhà giáo, sự tận tụy vì sự nghiệp trồng người và khát vọng chấn hưng đất nước không mệt mỏi suốt cả cuộc đời.

Di sản của cụ Lương Văn Can và phong trào Đông Kinh Nghĩa Thục vẫn là nguồn cảm hứng lớn lao cho các thế hệ nhà giáo và doanh nhân Việt Nam hiện đại. Việc học tập tinh thần canh tân, hiếu học và phụng sự xã hội của ông là bài học thiết thực cho sự nghiệp xây dựng nền giáo dục chất lượng cao và nền kinh tế phát triển của đất nước trong giai đoạn mới.