Người thầy thuốc đem cả cuộc đời mình phụng sự cách mạng và nhân dân
Trong lịch sử cách mạng Việt Nam, có những người bước vào cuộc kháng chiến bằng một khẩu súng.
Có những người bước vào cuộc kháng chiến bằng ngòi bút.
Và cũng có những người mang theo kiến thức chuyên môn của mình để phục vụ cách mạng.
Phạm Ngọc Thạch là một trong những người như vậy.
Ông là một bác sĩ được đào tạo bài bản ở Việt Nam và Pháp, từng có điều kiện xây dựng một sự nghiệp y khoa thuận lợi. Nhưng thay vì lựa chọn cuộc sống ổn định của một trí thức, ông đã đi vào con đường cách mạng và cuối cùng hy sinh ngay giữa chiến trường miền Nam.
Phạm Ngọc Thạch sinh ngày 7 tháng 5 năm 1909 tại Quy Nhơn, trong một gia đình trí thức yêu nước. Cha ông là nhà giáo Phạm Ngọc Thọ, còn mẹ thuộc một dòng họ hoàng tộc ở Huế. Những năm đầu đời của ông gắn với nhiều địa phương khác nhau do gia đình chuyển nơi sinh sống và học tập.
Từ nhỏ, Phạm Ngọc Thạch đã được học hành đầy đủ.
Ông từng học ở Phan Thiết, Thanh Hóa rồi ra Hà Nội học tại trường Albert Sarraut.
Đối với một thanh niên Việt Nam trong những năm đầu thế kỷ XX, việc được học tập trong môi trường giáo dục tương đối tốt mở ra nhiều cơ hội.
Nhưng Phạm Ngọc Thạch không chỉ quan tâm đến việc học.
Ông đặc biệt chú ý đến những vấn đề của xã hội và số phận người dân Việt Nam dưới chế độ thuộc địa.
Sau khi hoàn thành bậc trung học, năm 1928, ông vào học Trường Y khoa Đông Dương tại Hà Nội. Sau đó, ông sang Pháp tiếp tục học tập và năm 1934 tốt nghiệp bác sĩ y khoa tại Paris.
Tại Pháp, ông có cơ hội tiếp xúc với nền y học hiện đại.
Ông nghiên cứu sâu về bệnh lao và các bệnh về phổi, những căn bệnh từng gây ra rất nhiều cái chết trong xã hội Việt Nam lúc bấy giờ.
Sau khi tốt nghiệp, ông có thể tiếp tục ở lại Pháp.
Một bác sĩ được đào tạo tại Paris hoàn toàn có thể xây dựng một cuộc sống ổn định và có vị trí chuyên môn tốt.
Nhưng Phạm Ngọc Thạch đã trở về Việt Nam.
Năm 1936, ông về nước và mở phòng khám tại Sài Gòn. Ông được bệnh nhân tin tưởng bởi chuyên môn và thái độ gần gũi.
Nhưng chính trong giai đoạn này, hoạt động xã hội và chính trị của ông ngày càng rõ nét.
Phong trào Mặt trận Bình dân tại Pháp đã tạo ra một khoảng thời gian tương đối thuận lợi cho các hoạt động dân chủ và yêu nước tại Đông Dương.
Phạm Ngọc Thạch bắt đầu tham gia các hoạt động cách mạng từ thời kỳ 1936–1939.
Đối với ông, nghề bác sĩ và hoạt động cách mạng dần gắn bó với nhau.
Một mặt, ông khám chữa bệnh.
Mặt khác, ông tiếp xúc với nhiều tầng lớp nhân dân và hiểu rõ hơn những khó khăn của xã hội thuộc địa.
Ông nhận ra rằng bệnh tật không chỉ đến từ vi khuẩn hay điều kiện vệ sinh.
Nó còn liên quan đến nghèo đói, thiếu thốn, chiến tranh và những điều kiện sống khắc nghiệt.
Vì thế, ông ngày càng quan tâm đến một nền y tế phục vụ đông đảo nhân dân chứ không chỉ dành cho một bộ phận có điều kiện.
Đến năm 1945, tình hình cách mạng thay đổi nhanh chóng.
Nhật đảo chính Pháp.
Phong trào cách mạng phát triển mạnh.
Tại Nam Bộ, tổ chức Thanh niên Tiền phong trở thành một lực lượng quan trọng trong việc vận động quần chúng.
Phạm Ngọc Thạch là một trong những người lãnh đạo chủ chốt của tổ chức này.
Một bác sĩ vốn quen với bệnh viện và phòng khám giờ đây đứng trước hàng vạn thanh niên.
Ông tham gia tuyên truyền, tổ chức lực lượng và vận động quần chúng chuẩn bị cho thời cơ giành chính quyền.
Đây là một bước chuyển lớn trong cuộc đời ông.
Từ một bác sĩ, Phạm Ngọc Thạch trở thành một cán bộ cách mạng hoạt động trực tiếp trong phong trào quần chúng.
Tháng 8 năm 1945, Cách mạng Tháng Tám diễn ra.
Chính quyền cách mạng lần lượt được thiết lập tại nhiều địa phương.
Phạm Ngọc Thạch tham gia vào bộ máy chính quyền cách mạng.
Ngày 27 tháng 8 năm 1945, ông được giao giữ chức Bộ trưởng Bộ Y tế trong Chính phủ lâm thời nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa. Ông trở thành Bộ trưởng Y tế đầu tiên của chính quyền cách mạng.
Nhưng niềm vui độc lập không kéo dài lâu.
Ngày 23 tháng 9 năm 1945, thực dân Pháp nổ súng tái chiếm Sài Gòn.
Cuộc kháng chiến ở Nam Bộ bắt đầu.
Phạm Ngọc Thạch lúc này không thể chỉ làm công việc của một Bộ trưởng trong chính phủ.
Ông trực tiếp tham gia lãnh đạo kháng chiến tại Sài Gòn – Gia Định.
Ông được giao làm Chủ tịch Ủy ban Kháng chiến Hành chính khu Sài Gòn – Gia Định.
Đó là một nhiệm vụ vô cùng khó khăn.
Sài Gòn là trung tâm chính trị, kinh tế và quân sự quan trọng của Nam Bộ.
Thực dân Pháp tìm cách kiểm soát thành phố và các vùng phụ cận.
Lực lượng kháng chiến vừa thiếu vũ khí, vừa thiếu lương thực và thuốc men.
Trong hoàn cảnh đó, Phạm Ngọc Thạch phải tham gia giải quyết nhiều vấn đề cùng lúc.
Tổ chức chính quyền.
Xây dựng lực lượng.
Vận động nhân dân.
Chăm sóc thương binh.
Bảo đảm hoạt động y tế.
Và tổ chức cuộc sống trong vùng kháng chiến.
Kiến thức y khoa của ông lúc này trở thành một phần quan trọng trong hoạt động cách mạng.
Ông hiểu rằng nếu không có một hệ thống y tế phù hợp, lực lượng kháng chiến sẽ gặp rất nhiều khó khăn.
Người bị thương cần được cứu chữa.
Người dân cần được phòng bệnh.
Các đơn vị chiến đấu cần thuốc men.
Những vùng căn cứ cần cán bộ y tế.
Nhưng trong chiến tranh, mọi thứ đều thiếu.
Vì vậy, một trong những nhiệm vụ của Phạm Ngọc Thạch là tổ chức mạng lưới y tế thích hợp với điều kiện kháng chiến.
Sau một thời gian hoạt động tại Nam Bộ, ông ra Bắc rồi tiếp tục được giao nhiều nhiệm vụ quan trọng.
Nhưng ông vẫn luôn hướng về miền Nam.
Cuộc kháng chiến chống Pháp ngày càng phát triển.
Ở miền Bắc, chính quyền cách mạng từng bước xây dựng hệ thống y tế.
Phạm Ngọc Thạch được giao những nhiệm vụ liên quan đến việc tổ chức ngành y tế và đào tạo cán bộ.
Ông đặc biệt quan tâm đến những bệnh phổ biến trong nhân dân.
Một trong những vấn đề mà ông dành nhiều tâm huyết là bệnh sốt rét.
Sốt rét là căn bệnh nguy hiểm đối với người dân và bộ đội ở những vùng rừng núi.
Trong điều kiện chiến tranh, việc phòng chống sốt rét càng khó khăn.
Không có đủ thuốc.
Không có đủ cơ sở điều trị.
Cán bộ y tế phải hoạt động trong rừng.
Người dân sống trong những điều kiện thiếu thốn.
Phạm Ngọc Thạch nghiên cứu và tổ chức công tác phòng chống bệnh này, góp phần xây dựng nền y tế cách mạng trong những năm kháng chiến.
Ông không nhìn y tế chỉ đơn giản là chữa bệnh.
Ông coi phòng bệnh cũng quan trọng như điều trị.
Muốn bảo vệ sức khỏe nhân dân phải chú ý đến vệ sinh, môi trường, dinh dưỡng và tổ chức hệ thống y tế từ cơ sở.
Đó là tư duy rất quan trọng trong điều kiện một đất nước còn nghèo và đang trải qua chiến tranh.
Sau năm 1954, miền Bắc bước vào thời kỳ xây dựng chủ nghĩa xã hội, trong khi miền Nam tiếp tục cuộc đấu tranh.
Phạm Ngọc Thạch tiếp tục giữ những trọng trách quan trọng trong ngành y tế.
Năm 1958, ông trở lại giữ chức Bộ trưởng Bộ Y tế và đảm nhiệm cương vị này cho đến khi qua đời năm 1968.
Trên cương vị Bộ trưởng, ông tham gia xây dựng hệ thống y tế của miền Bắc.
Ông chú trọng đào tạo bác sĩ, y sĩ và cán bộ y tế.
Ông cũng thúc đẩy việc xây dựng các cơ sở điều trị và nghiên cứu y khoa.
Nhưng điều đặc biệt là dù giữ chức vụ cao, ông vẫn không quên chiến trường miền Nam.
Khi cuộc kháng chiến chống Mỹ bước vào giai đoạn ác liệt, ông nhiều lần tìm cách vào miền Nam để trực tiếp nghiên cứu tình hình y tế và chỉ đạo công tác.
Đối với Phạm Ngọc Thạch, chiến trường miền Nam không phải là một khái niệm xa xôi.
Ông từng hoạt động tại Nam Bộ từ những ngày đầu kháng chiến chống Pháp.
Ông đã từng lãnh đạo kháng chiến ở Sài Gòn.
Vì thế, ông hiểu sâu sắc những khó khăn của đồng bào và cán bộ miền Nam.
Năm 1968, khi cuộc chiến tranh đang diễn ra dữ dội, Phạm Ngọc Thạch được cử vào chiến trường miền Nam để nghiên cứu và chỉ đạo công tác y tế.
Chuyến đi ấy trở thành chuyến đi cuối cùng của ông.
Ông đi vào chiến trường trong hoàn cảnh vô cùng nguy hiểm.
Đường đi phải qua những khu vực chiến sự.
Các cơ sở y tế phải hoạt động bí mật.
Những người làm công tác y tế phải đối mặt với bom đạn giống như những người chiến đấu.
Nhưng Phạm Ngọc Thạch vẫn quyết định đi.
Đối với ông, nếu chiến trường đang cần cán bộ y tế thì một Bộ trưởng không thể chỉ ngồi ở hậu phương.
Ông muốn tận mắt nhìn thấy tình hình.
Muốn biết thương binh được điều trị thế nào.
Muốn biết thuốc men thiếu gì.
Muốn biết bệnh tật đang ảnh hưởng đến bộ đội và nhân dân ra sao.
Và quan trọng nhất, ông muốn tìm cách tổ chức tốt hơn công tác bảo vệ sức khỏe trong điều kiện chiến tranh.
Ngày 7 tháng 11 năm 1968, Phạm Ngọc Thạch hy sinh tại một địa điểm gần biên giới Việt Nam – Campuchia, trên bờ sông Vàm Cỏ Đông, khi đang thực hiện nhiệm vụ tại chiến trường miền Nam.
Ông ra đi ở tuổi 59.
Một bác sĩ.
Một Bộ trưởng.
Một người từng giữ những chức vụ quan trọng trong chính quyền cách mạng.
Nhưng cuối cùng, ông đã hy sinh giữa chiến trường cùng những người mà ông muốn bảo vệ.
Cái chết của Phạm Ngọc Thạch cho thấy một điều đặc biệt về con người ông.
Ông không tách mình khỏi cuộc kháng chiến.
Ông không coi chức vụ Bộ trưởng là lý do để đứng ngoài chiến trường.
Trái lại, khi chiến trường cần ông, ông đi.
Và ông đã không trở về.
Sau khi ông hy sinh, tên tuổi Phạm Ngọc Thạch được đặt cho nhiều bệnh viện, trường học và đường phố.
Đặc biệt, lĩnh vực y tế vẫn nhắc đến ông như một trong những người có đóng góp quan trọng vào quá trình xây dựng nền y tế cách mạng Việt Nam.
Ngày nay, Đại học Y khoa Phạm Ngọc Thạch tại Thành phố Hồ Chí Minh mang tên ông, thể hiện sự ghi nhận đối với những đóng góp của ông cho ngành y tế.
Nhưng nếu chỉ gọi Phạm Ngọc Thạch là một bác sĩ thì chưa đủ.
Ông là một trí thức đã lựa chọn con đường cách mạng.
Ông là một người tổ chức phong trào thanh niên ở Nam Bộ.
Ông là một cán bộ lãnh đạo kháng chiến tại Sài Gòn – Gia Định.
Ông là Bộ trưởng Y tế đầu tiên của Chính phủ lâm thời.
Ông là người góp phần xây dựng nền y tế của chính quyền cách mạng.
Và ông cũng là một người trực tiếp trở lại chiến trường miền Nam trong những năm cuối đời.
Điều đặc biệt trong cuộc đời Phạm Ngọc Thạch là sự kết hợp giữa y học và cách mạng.
Ông không bỏ nghề bác sĩ khi tham gia cách mạng.
Ngược lại, ông đem chính nghề nghiệp của mình phục vụ cách mạng.
Khi đất nước cần người tổ chức.
Ông tổ chức.
Khi đất nước cần cán bộ lãnh đạo.
Ông nhận nhiệm vụ.
Khi thương binh cần bác sĩ.
Ông xây dựng ngành quân y.
Khi nhân dân cần hệ thống y tế.
Ông xây dựng mạng lưới y tế.
Và khi chiến trường miền Nam cần người chỉ đạo công tác y tế, ông trực tiếp vào chiến trường.
Đó là lý do cuộc đời ông có một ý nghĩa đặc biệt đối với lịch sử y tế Việt Nam.
Phạm Ngọc Thạch từng có cơ hội sống một cuộc đời khác.
Ông có học vấn.
Có nghề nghiệp.
Có chuyên môn.
Có thể có một vị trí tốt trong xã hội.
Nhưng ông đã lựa chọn một con đường khó khăn hơn.
Con đường mà ông tin rằng sẽ đem lại độc lập cho đất nước và cuộc sống tốt đẹp hơn cho nhân dân.
Và cuối cùng, ông đã hy sinh trên chính con đường ấy.
Phạm Ngọc Thạch (1909–1968) để lại một câu chuyện đặc biệt: từ một bác sĩ được đào tạo tại Paris trở thành một cán bộ cách mạng, từ phòng khám bước vào chiến khu, từ vị trí Bộ trưởng trở lại chiến trường và hy sinh trong lúc đang thực hiện nhiệm vụ.
Cuộc đời ông là sự kết hợp giữa tri thức, lòng yêu nước, nghề nghiệp và trách nhiệm với nhân dân.
Nếu những người lính trên chiến trường dùng súng để bảo vệ đồng đội, thì Phạm Ngọc Thạch đã dùng kiến thức y khoa để cứu chữa thương binh, bảo vệ sức khỏe bộ đội và xây dựng một nền y tế phục vụ nhân dân.
Và đến những ngày cuối cùng, ông vẫn giữ tinh thần ấy.
Không đứng ngoài cuộc chiến.
Không chỉ chỉ đạo từ xa.
Mà trực tiếp đến nơi gian khổ nhất.
Ngày 7 tháng 11 năm 1968, ông ngã xuống bên dòng Vàm Cỏ Đông.
Một người thầy thuốc đã hy sinh trên chiến trường.
Nhưng những gì ông để lại không chỉ là một cái tên trong lịch sử.
Đó còn là một quan niệm về nghề nghiệp và trách nhiệm:
Tri thức chỉ thực sự có ý nghĩa khi được đem phục vụ con người, và người thầy thuốc trong những năm tháng đất nước chiến tranh cũng có thể trở thành một người chiến sĩ trên mặt trận bảo vệ sự sống.
Đó chính là câu chuyện về Bác sĩ Phạm Ngọc Thạch – người thầy thuốc đã đem cả cuộc đời mình phụng sự cách mạng và nhân dân.
