Người thầy thuốc mang chí lớn cứu nước.

Trong lịch sử phong trào yêu nước đầu thế kỷ XX, Lê Đình Dương được nhắc đến như một trí thức trẻ tiêu biểu hội tụ cả tài năng, lòng nhân ái và khí phách cách mạng. Cuộc đời ngắn ngủi của ông chỉ kéo dài 25 năm, nhưng những gì ông để lại đã trở thành biểu tượng đẹp về tinh thần yêu nước và ý chí đấu tranh giành độc lập dân tộc.

Sinh ra tại Quảng Nam – vùng đất giàu truyền thống hiếu học và yêu nước – Lê Đình Dương sớm bộc lộ tư chất thông minh, học giỏi và sống nhân hậu. Ông học tại trường Pháp – Việt Hội An, sau đó theo học trường Quốc Học Huế rồi tiếp tục ra Hà Nội học tại Cao đẳng Y khoa Đông Dương. Trong suốt quá trình học tập, ông luôn nổi bật không chỉ bởi trí tuệ mà còn bởi đạo đức và tinh thần trách nhiệm với cộng đồng.

Những biến động của đất nước đầu thế kỷ XX, đặc biệt là phong trào Duy Tân ở Quảng Nam và tinh thần cải cách của Nhật Bản, đã sớm hun đúc trong ông lòng yêu nước và chí hướng cứu dân cứu nước. Tư tưởng Tam Dân Chủ nghĩa của Trung Hoa cũng ảnh hưởng sâu sắc đến nhận thức của người thanh niên trẻ tuổi ấy.

Ngay từ khi còn là sinh viên, Lê Đình Dương đã âm thầm tham gia Việt Nam Quang Phục Hội – tổ chức tiền thân của Việt Nam Quốc Dân Đảng. Trong trái tim của người trí thức trẻ luôn cháy bỏng khát vọng giải phóng dân tộc, giành lại chủ quyền và danh dự cho đất nước đang chìm trong ách đô hộ thực dân.

Năm 1915, ông tốt nghiệp Á khoa khóa đầu tiên của Cao đẳng Y khoa Đông Dương. Cùng khóa với ông có Lê Văn Kỷ – một tiến sĩ Hán học người Nghệ An đỗ Thủ khoa. Sau khi ra trường, Lê Đình Dương được bổ nhiệm làm Y sĩ chuyên ngành nhãn khoa tại bệnh viện Hội An.

Không chỉ là một bác sĩ giỏi chuyên môn, ông còn nổi tiếng bởi tấm lòng nhân hậu và sự tận tụy với bệnh nhân, đặc biệt là những người nghèo khó. Với phong thái giản dị, gần gũi và chân thành, ông được sĩ phu cùng nhân dân hết sức kính trọng.

Tuy nhiên, phía sau chiếc áo blouse trắng của người thầy thuốc là một trái tim luôn đau đáu vận mệnh dân tộc. Trong bối cảnh Thế chiến thứ nhất nổ ra, khi nước Pháp đang lao vào cuộc chiến với Đức, nhiều nhà yêu nước Việt Nam nhận thấy đây là cơ hội để giành lại độc lập. Lê Đình Dương tiếp tục bí mật tham gia hoạt động cách mạng trong phong trào Duy Tân.

Trong phong trào này, ông giữ vai trò Nam Ngãi Tổng Trấn kiêm cố vấn ngoại giao. Ông trực tiếp liên lạc giữa trung ương và địa phương, bí mật gặp vua Duy Tân để nhận chỉ thị, phối hợp xây dựng kế hoạch hành động và huy động lực lượng tham gia khởi nghĩa.

Không chỉ vậy, ông còn vận động và tổ chức huấn luyện khoảng 2.000 lính mộ ở Đà Nẵng – lực lượng quân lính người Việt do thực dân Pháp tuyển mộ – chuẩn bị sẵn sàng chiến đấu khi cuộc khởi nghĩa bùng nổ. Công việc của ông vô cùng nguy hiểm nhưng thể hiện rõ bản lĩnh, tầm nhìn và tinh thần trách nhiệm đối với đất nước.

Tuy nhiên, kế hoạch khởi nghĩa Duy Tân năm 1916 đã bị bại lộ do sự phản bội của nội gián. Đêm ngày 3–4/5/1916, vua Duy Tân cùng các lãnh tụ Trần Cao Vân, Thái Phiên, Tôn Thất Đề và Nguyễn Quang Siêu rời hoàng thành nhưng nhanh chóng bị quân Pháp truy bắt. Nhiều nhà lãnh đạo bị xử chém công khai, phong trào Duy Tân tan rã trong máu lửa.

Lê Đình Dương bị bắt tại Hội An, sau đó bị giam ở Vĩnh Điện rồi giải ra Huế xét xử. Trước tòa án thực dân, dù phải đối mặt với án tử hình, ông vẫn hiên ngang nhận hết trách nhiệm về mình để bảo vệ đồng chí.

Khi Khâm sứ Charles chất vấn:
“Tại sao anh phản bội nước Pháp – nước đã cho anh ăn học?”,
ông đã bình tĩnh đáp lại:
“Người Pháp còn tiếc hai tỉnh Alsace và Lorraine về tay người Đức, huống chi chúng tôi mất cả nước. Chúng tôi không thể cúi đầu. Quyền lợi và danh dự Tổ quốc phải đặt lên trên hết mọi sự.”

Câu trả lời đanh thép ấy thể hiện khí phách của một người trí thức yêu nước, khiến chính Khâm sứ Charles xúc động và quyết định giảm án tử hình xuống còn 20 năm khổ sai biệt xứ.

Sau đó, ông bị đày đến Khánh Hòa rồi chuyển lên Ban Mê Thuột – vùng đất rừng núi hoang vu, nơi các tù nhân phải lao động cực nhọc trong điều kiện vô cùng khắc nghiệt. Họ phải đối mặt với sốt rét, kiết lỵ, thiếu thốn thuốc men và sự đàn áp tàn bạo của thực dân Pháp.

Dù vậy, Lê Đình Dương vẫn tiếp tục tận tâm chữa bệnh cho tù nhân và người dân bản địa. Ông còn đứng ra bảo vệ quyền lợi của những người tù khổ sai trước chính quyền thực dân. Chính sự nhân hậu và tận tụy ấy đã khiến cả người Kinh lẫn đồng bào dân tộc thiểu số kính trọng và yêu mến ông.

Những năm tháng lao dịch nặng nề cùng điều kiện sống khắc nghiệt khiến sức khỏe của ông suy kiệt nghiêm trọng. Năm 1919, tại Ban Mê Thuột, Lê Đình Dương đã tự kết thúc cuộc đời bằng Cyanure de Mercure để giải thoát bản thân khỏi bệnh tật và lao đày. Ông ra đi khi mới 25 tuổi, để lại người vợ trẻ Hoàng Thị Tuất (Diệu Mãn) cùng một con gái nhỏ.

Dẫu cuộc đời ngắn ngủi, Lê Đình Dương vẫn để lại hình ảnh đẹp về một trí thức tân học yêu nước, một người thầy thuốc giàu lòng nhân ái và một chiến sĩ cách mạng kiên cường luôn đặt độc lập dân tộc lên trên tất cả.

Ngày nay, tên tuổi ông được lưu giữ qua nhiều địa danh và công trình như Liên xã Chương Dương ở Quảng Nam, các tuyến đường mang tên Lê Đình Dương tại Huế và Quảng Nam, cùng Viện Nhãn khoa Lê Đình Dương.

Hình ảnh người thanh niên trí thức ấy mãi mãi là biểu tượng cho tinh thần sống có lý tưởng, lòng dũng cảm và sự hy sinh vì Tổ quốc – những giá trị cao đẹp vẫn còn nguyên ý nghĩa đối với các thế hệ hôm nay và mai sau.