Người thầy trong thời chiến

Năm 1852, tại trường thi Hương Gia Định, một người thanh niên xứ Định Tường đã đỗ đầu khoa thi. Từ đó, người đời gọi ông bằng cái tên kính trọng: Thủ khoa Huân. Tên thật của ông là Nguyễn Hữu Huân, quê ở Mỹ Tịnh An, huyện Kiến Hưng, tỉnh Định Tường, nay thuộc tỉnh Tiền Giang. Người thanh niên ấy từng có một con đường tương đối rõ ràng trước mắt: học hành, thi cử, làm quan và sống cuộc đời của một nhà nho trong xã hội đương thời. Nhưng lịch sử đã đặt ông trước một lựa chọn khác.

Sau khi đỗ đạt, Nguyễn Hữu Huân được bổ làm Giáo thụ phủ Kiến An. Ông trở thành người thầy dạy chữ cho học trò, sống giữa quê hương và tiếp tục con đường của một nhà nho. Nhưng những năm tháng yên ổn ấy không kéo dài. Năm 1859, thực dân Pháp nổ súng xâm lược Nam Kỳ. Gia Định thất thủ, rồi cuộc chiến lan rộng. Đối với Nguyễn Hữu Huân, đó không còn là những biến động xa xôi của triều đình. Quân xâm lược đã tiến đến chính vùng đất quê hương ông.

Người thầy giáo ấy quyết định rời bục giảng.

Ông từ bỏ công việc dạy học, chiêu mộ nghĩa binh và cùng những người yêu nước đứng lên chống Pháp. Từ một nhà nho quen với sách vở, Nguyễn Hữu Huân trở thành người trực tiếp tổ chức lực lượng vũ trang. Ông phối hợp với các thủ lĩnh nghĩa quân khác, hoạt động trên vùng Tân An, Mỹ Tho và các địa bàn lân cận. Cuộc kháng chiến của ông không phải một cuộc chiến có lực lượng và vũ khí ngang bằng với quân Pháp. Nghĩa quân phần lớn dựa vào sự hưởng ứng và che chở của nhân dân, chiến đấu trong điều kiện thiếu thốn và luôn phải đối mặt với sự truy lùng của đối phương.

Thực dân Pháp hiểu rằng muốn bình định Nam Kỳ, trước hết phải dập tắt những người đứng lên tập hợp nhân dân chống lại chúng. Nguyễn Hữu Huân trở thành một trong những mục tiêu quan trọng của cuộc đàn áp.

Ông bị bắt.

Nhưng nhà tù không khiến người chiến sĩ ấy từ bỏ con đường đã chọn. Sau một thời gian bị giam giữ và lưu đày, ông được trả tự do. Kẻ thù có thể nghĩ rằng những năm tháng tù đày sẽ khiến một con người mệt mỏi, nhưng khi trở về, Nguyễn Hữu Huân lại tiếp tục tìm cách tập hợp lực lượng chống Pháp.

Một lần nữa, ông đứng lên.

Và một lần nữa, ông bị bắt.

Nhưng câu chuyện về Thủ khoa Huân không nằm ở số lần ông thất bại. Điều khiến người đời nhớ đến ông là sau mỗi lần bị bắt rồi được thả, ông vẫn quay trở lại với cuộc kháng chiến. Không có một sự bảo đảm nào rằng lần tiếp theo ông sẽ được sống sót. Ông hiểu rõ điều đó hơn ai hết, nhưng vẫn lựa chọn con đường của mình.

Có thời gian, sau khi được trả tự do, thực dân Pháp tìm cách quản thúc và kiểm soát ông. Họ thậm chí tạo điều kiện để ông trở lại với việc dạy học, với hy vọng một người từng là nhà giáo, từng đỗ đầu khoa thi sẽ chấp nhận cuộc sống yên ổn và từ bỏ hoạt động chống đối. Nhưng Nguyễn Hữu Huân không chọn sự bình yên ấy. Ông tiếp tục liên lạc với những người yêu nước và tìm cách gây dựng lực lượng.

Đến những năm đầu thập niên 1870, phong trào chống Pháp ở Nam Kỳ vẫn chưa chấm dứt. Nguyễn Hữu Huân lại tập hợp nghĩa quân, phối hợp với các lực lượng yêu nước khác và hoạt động trên một vùng rộng từ Mỹ Tho đến Cai Lậy. Nhân dân nhiều nơi hưởng ứng, nghĩa quân ngày càng đông. Cuộc kháng chiến của ông trở thành một trong những phong trào tiêu biểu của sĩ phu Nam Kỳ chống lại ách thống trị của thực dân Pháp.

Nhưng tương quan lực lượng giữa nghĩa quân và quân Pháp quá chênh lệch. Sau nhiều trận chiến, lực lượng của Nguyễn Hữu Huân ngày càng gặp khó khăn. Đầu năm 1875, nghĩa quân thất bại trong một trận đánh ở Bình Cách. Nguyễn Hữu Huân cùng một số người tùy tùng rút về vùng Chợ Gạo, dự định tìm đường ra Bình Thuận để cầu viện.

Con đường rút lui ấy không đưa ông đến một lực lượng cứu viện.

Nó đưa ông đến lần bị bắt cuối cùng.

Ngày 15 tháng 5 năm 1875, Nguyễn Hữu Huân bị bắt tại Chợ Gạo. Ông bị đưa về Mỹ Tho. Thực dân Pháp hiểu rằng bắt được một người như Thủ khoa Huân chưa đủ. Họ muốn ông khuất phục, bởi một người có uy tín trong dân chúng nếu chịu đầu hàng sẽ trở thành một công cụ để làm suy yếu tinh thần kháng chiến.

Nhưng Nguyễn Hữu Huân không đầu hàng.

Sau nhiều ngày tìm cách dụ dỗ, thuyết phục nhưng không đạt được mục đích, thực dân Pháp quyết định xử tử ông. Bản án đã được định đoạt.

Ngày 19 tháng 5 năm 1875, Nguyễn Hữu Huân được đưa từ Mỹ Tho về quê để hành quyết. Con đường trở về quê lần này không phải con đường của một người chiến thắng trở về, cũng không phải chuyến trở về của một người được tự do. Đó là chuyến đi cuối cùng của một người đã dành gần như toàn bộ những năm tháng trưởng thành để chống lại cuộc xâm lược.

Ông biết mình sắp chết.

Nhưng cái chết ấy không khiến ông thay đổi lựa chọn của cả một đời.

Trước giờ hành quyết, Nguyễn Hữu Huân viết những dòng thơ và câu đối để lại cho người thân. Những sáng tác còn lưu truyền của ông cho thấy tâm thế của một người chiến sĩ trước giờ phút cuối: đau đớn trước cảnh nước mất, nhưng không khuất phục trước kẻ thù. Ông ý thức rõ thất bại của cuộc khởi nghĩa, nhưng không xem việc mình hy sinh là lý do để từ bỏ lòng trung thành với quê hương, đất nước.

Đến trưa ngày 19 tháng 5 năm 1875, cuộc đời của Thủ khoa Huân kết thúc tại quê nhà.

Ông ra đi khi phong trào kháng Pháp ở Nam Kỳ vẫn còn tiếp diễn. Những người cùng thời với ông tiếp tục chiến đấu, những cuộc khởi nghĩa khác tiếp tục nổ ra. Nhưng với Nguyễn Hữu Huân, con đường đã đi đến điểm cuối cùng.

Điều đặc biệt trong câu chuyện về Thủ khoa Huân là ông không phải một người sinh ra để cầm gươm. Ông xuất thân từ khoa bảng, từng là một người thầy. Ông có học vấn, có địa vị và hoàn toàn có thể lựa chọn một cuộc đời ít nguy hiểm hơn. Nhưng khi quê hương bị xâm lược, ông đã rời khỏi bục giảng để đứng vào hàng ngũ những người chống giặc.

Từ đó, cuộc đời ông liên tục bị đẩy vào những hoàn cảnh khắc nghiệt: chiến đấu, thất bại, bị bắt, tù đày, được thả, rồi lại chiến đấu. Nếu chỉ nhìn vào kết quả cuối cùng, người ta có thể nói cuộc khởi nghĩa của ông đã thất bại. Nhưng lịch sử của một dân tộc không chỉ được đo bằng những trận thắng. Có những cuộc khởi nghĩa thất bại về quân sự nhưng lại giữ được một thứ khác: tinh thần không chịu khuất phục.

Thủ khoa Huân là một trong những người đã giữ lại tinh thần ấy ở Nam Kỳ trong những năm đầu chống thực dân Pháp.

Ông từng đứng trên bục giảng, truyền đạt chữ nghĩa cho học trò. Sau đó, ông rời bục giảng để đi vào cuộc chiến. Cuối cùng, khi không còn khả năng chiến đấu bằng vũ khí, ông dùng những dòng chữ cuối cùng của mình để lưu lại khí tiết của một người sĩ phu.

Người đời gọi ông là Thủ khoa Huân vì ông từng đỗ đầu khoa thi Hương. Nhưng tên tuổi ấy được lịch sử giữ lại không chỉ bởi một thành tích khoa bảng. Điều khiến Nguyễn Hữu Huân được nhớ đến qua nhiều thế hệ là việc ông đã biến tri thức thành trách nhiệm, biến lòng yêu nước thành hành động và dù nhiều lần bị bắt, vẫn không từ bỏ con đường chống ngoại xâm.

Hơn một thế kỷ đã trôi qua kể từ ngày người thầy giáo năm nào ngã xuống trên quê hương mình. Những trận đánh của ông đã trở thành những trang sử xa xưa, những con người từng sát cánh cùng ông cũng đã trở về với lịch sử. Nhưng ở vùng đất Mỹ Tịnh An, tên tuổi Thủ khoa Huân vẫn được lưu giữ.

Bởi có những người đi vào lịch sử bằng chiến thắng. Cũng có những người đi vào lịch sử bằng cách không chịu đầu hàng ngay cả khi biết mình không thể chiến thắng. Thủ khoa Huân thuộc về những con người như thế.