Người thầy viết sách

Sau khi trở về Hà Nội, Lương Văn Can có điều kiện tập trung hơn vào việc viết sách. Đây là một phần quan trọng trong di sản của ông.

Theo Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, chỉ trong khoảng sáu năm cuối đời, ông biên soạn và biên dịch hơn một chục tác phẩm thuộc nhiều lĩnh vực.

Các tác phẩm của ông không chỉ dành cho một đối tượng.

Có sách phục vụ việc học Hán tự và Hán học. Có sách bàn về giáo dục gia đình. Có sách liên quan đến lịch sử, địa lý và văn hóa. Đặc biệt, có những tác phẩm bàn về thương nghiệp.

Điều đó phản ánh quan niệm khá rộng của Lương Văn Can về giáo dục. Ông không xem giáo dục chỉ là việc truyền đạt kiến thức trong lớp học.

Một xã hội muốn tiến bộ cần có những người biết chữ, hiểu lịch sử, biết tổ chức gia đình, có nghề nghiệp và có khả năng làm kinh tế.

Những suy nghĩ ấy nối tiếp trực tiếp tư tưởng mà ông từng theo đuổi tại Đông Kinh Nghĩa Thục.

Nhưng nếu Đông Kinh Nghĩa Thục hoạt động bằng trường học, diễn thuyết và tài liệu phổ biến thì ở tuổi già, sách trở thành phương tiện chủ yếu.

Ông cũng quan tâm đến việc giữ gìn những giá trị truyền thống trong khi tiếp thu kiến thức mới.

Đây là một vấn đề mà nhiều sĩ phu Duy Tân cùng thời quan tâm: Việt Nam cần học hỏi phương Tây và các nước châu Á tiến bộ, nhưng không vì thế mà đánh mất bản sắc văn hóa.

Lương Văn Can dành những năm cuối đời để viết trong hoàn cảnh sức khỏe đã giảm sút.

Những cuốn sách ông để lại vì vậy không chỉ là sản phẩm của một nhà văn. Chúng là kết quả của nhiều thập niên suy nghĩ về giáo dục, xã hội, kinh tế và vận mệnh đất nước.