Người thợ ảnh nghèo làm rung động Paris

Năm 1911, sau khi được tha bổng khỏi Côn Đảo, Phan Châu Trinh cùng con trai sang Pháp để tiếp tục con đường đấu tranh chính trị ngay tại chính quốc [🌐, 🌐]. Giữa thủ đô Paris hoa lệ, để có tiền trang trải cuộc sống và mua sách báo, cụ Phan phải làm đủ mọi nghề, trong đó có nghề sửa ảnh và phóng đại ảnh thuê.

Căn gác trọ nhỏ của cụ ở phố thợ nhuộm Paris luôn chật hẹp, thiếu thốn và lạnh giá vào mùa đông. Thế nhưng, đó lại là nơi lui tới của nhiều nhà trí thức kiều bào và đặc biệt là người thanh niên Nguyễn Tất Thành (sau này là Chủ tịch Hồ Chí Minh) [🌐].

Một lần, một người bạn Pháp tốt bụng thấy cụ lao động vất vả, ăn uống kham khổ, bèn ngỏ ý xin cho cụ một khoản trợ cấp từ quỹ chính phủ Pháp dành cho cựu quan lại Đông Dương.

Phan Châu Trinh lập tức xua tay từ chối, cụ thẳng thắn nói:
— Tôi sang Pháp là để đòi tự do cho đồng bào tôi, chứ không phải để xin lòng thương hại hay ăn bổng lộc của kẻ đang đô hộ đất nước tôi. Bàn tay tôi còn lao động được, tôi ăn cơm do chính sức lao động của mình làm ra thì lòng mới thanh thản, ngòi bút của tôi mới giữ được sự trung thực để vạch trần cái xấu.

Chính lối sống thanh cao, "đói cho sạch, rách cho thơm" và những bài diễn thuyết nảy lửa của cụ tại Paris đã buộc giới chính trị Pháp phải có một cái nhìn kính trọng đối với tầng lớp trí thức Việt Nam [🌐].