Người thợ điện trở thành chiến sĩ biệt động

Nguyễn Văn Trỗi sinh ngày 1/2/1940 tại làng Thanh Quýt, huyện Điện Bàn, tỉnh Quảng Nam, nay thuộc xã Điện Thắng Trung. Anh sinh ra trong một gia đình nông dân, tuổi thơ trải qua nhiều khó khăn. Sau Hiệp định Genève năm 1954, gia đình vào Sài Gòn sinh sống. Nguyễn Văn Trỗi khi ấy còn rất trẻ, phải tự tìm cách kiếm sống và học nghề. Anh từng làm nhiều công việc trước khi trở thành công nhân Nhà máy điện Chợ Quán.

Cuộc sống của một người thợ điện ở Sài Gòn những năm ấy tưởng như chỉ xoay quanh công việc và chuyện mưu sinh. Nhưng trong quá trình sống và làm việc, Nguyễn Văn Trỗi dần tiếp xúc với phong trào cách mạng. Những câu chuyện về quê hương, đất nước và cuộc đấu tranh của đồng bào khiến người thanh niên xứ Quảng suy nghĩ nhiều hơn về hoàn cảnh của dân tộc.

Khoảng giữa năm 1963, Nguyễn Văn Trỗi tham gia tổ chức biệt động Sài Gòn. Từ một người công nhân, anh trở thành chiến sĩ hoạt động bí mật trong nội thành. Công việc biệt động đòi hỏi sự kín đáo, chính xác và khả năng chịu đựng áp lực rất lớn. Người chiến sĩ phải sống giữa thành phố đông đúc nhưng luôn phải che giấu thân phận, bởi chỉ một sơ suất nhỏ cũng có thể khiến cả tổ chức bị lộ.

Đầu năm 1964, Nguyễn Văn Trỗi được đưa ra căn cứ Rừng Thơm, thuộc huyện Đức Hòa, tỉnh Long An, để học chính trị và cách thức hoạt động biệt động trong nội thành. Tại đây, anh được huấn luyện cách sử dụng vũ khí, cách tiếp cận mục tiêu và cách rút lui sau khi hoàn thành nhiệm vụ. Những buổi huấn luyện ấy chuẩn bị cho anh một nhiệm vụ đặc biệt nguy hiểm khi trở lại Sài Gòn.

Năm 1964, anh lập gia đình với Phan Thị Quyên. Cuộc sống vợ chồng vừa bắt đầu thì nhiệm vụ chiến đấu cũng đến. Nguyễn Văn Trỗi nhận nhiệm vụ đặt mìn tại cầu Công Lý, nơi đoàn công tác quân sự cấp cao của Mỹ do Bộ trưởng Quốc phòng Robert McNamara dẫn đầu dự kiến đi qua.

Đây là một nhiệm vụ đặc biệt nguy hiểm. Cầu Công Lý nằm trên tuyến đường quan trọng ở Sài Gòn. Việc tiếp cận khu vực đặt mìn đòi hỏi người chiến sĩ phải bí mật quan sát và tính toán thời gian rất chính xác. Nếu bị phát hiện, người thực hiện nhiệm vụ gần như không có nhiều cơ hội thoát thân.

Ngày 9/5/1964, trong lúc đang thực hiện nhiệm vụ, Nguyễn Văn Trỗi bị đối phương phát hiện và bắt giữ. Kế hoạch không thành, nhưng từ thời điểm ấy, anh phải đối diện với một cuộc đấu tranh khác: cuộc đấu tranh trong nhà tù.

Người tù Nguyễn Văn Trỗi bị thẩm vấn nhằm khai thác thông tin về tổ chức biệt động và những người hoạt động trong nội thành. Đối phương tìm cách buộc anh tiết lộ cơ sở, đồng đội và những người đã giao nhiệm vụ. Nhưng anh không khuất phục. Những tháng ngày trong nhà giam trở thành thử thách lớn đối với người thanh niên mới 24 tuổi.

Đối với một chiến sĩ biệt động, nếu để lộ thông tin, hậu quả không chỉ dừng lại ở bản thân mình. Những người cùng hoạt động, những cơ sở bí mật và cả các gia đình đã che chở cho cách mạng đều có thể bị liên lụy. Vì vậy, giữ bí mật là cách Nguyễn Văn Trỗi bảo vệ đồng đội trong những ngày cuối cùng của cuộc đời.

Trong thời gian bị giam, anh vẫn giữ tinh thần kiên định. Tin tức về người chiến sĩ trẻ bị bắt được lan ra ngoài và thu hút sự quan tâm của dư luận. Vụ việc Nguyễn Văn Trỗi trở thành một sự kiện được chú ý không chỉ tại Việt Nam mà còn ở nhiều nơi trên thế giới.

Ngày 15/10/1964, Nguyễn Văn Trỗi bị đưa ra xử bắn. Anh hy sinh tại Sài Gòn khi mới 24 tuổi. Những phút cuối cùng của anh sau này trở thành một trong những hình ảnh được nhắc đến nhiều nhất khi nói về tuổi trẻ Việt Nam trong thời kỳ chiến tranh.

Điều đáng nhớ là trước khi trở thành người chiến sĩ biệt động, Nguyễn Văn Trỗi chỉ là một người thanh niên bình thường. Anh từng đạp xích lô, học nghề điện, làm công nhân và xây dựng gia đình. Chính cuộc sống bình thường ấy khiến câu chuyện của anh trở nên gần gũi: một người trẻ đã từ bỏ cuộc sống riêng để tham gia vào một cuộc đấu tranh mà anh biết rõ có thể phải trả giá bằng chính mạng sống.

Anh không có một sự nghiệp quân sự dài. Thời gian hoạt động cách mạng của Nguyễn Văn Trỗi chỉ kéo dài trong một khoảng thời gian tương đối ngắn. Nhưng trong khoảng thời gian ấy, anh đã trải qua những nhiệm vụ đặc biệt nguy hiểm, bị bắt, bị giam và cuối cùng hy sinh.

Sau khi Nguyễn Văn Trỗi qua đời, tên tuổi anh trở thành biểu tượng của tuổi trẻ Việt Nam trong những năm chiến tranh. Nhiều trường học, đường phố và công trình được mang tên anh. Tại Đà Nẵng, cầu Nguyễn Văn Trỗi bắc qua sông Hàn mang tên người con của quê hương Quảng Nam.

Câu chuyện Nguyễn Văn Trỗi còn gắn với hình ảnh người vợ trẻ Phan Thị Quyên. Hai người vừa lập gia đình thì anh bị bắt và hy sinh. Sau này, câu chuyện về tình yêu, cuộc chia ly và sự hy sinh của Nguyễn Văn Trỗi trở thành một phần ký ức xúc động về những gia đình trong chiến tranh.

Điều đáng quý trong câu chuyện ấy là Nguyễn Văn Trỗi không phải một nhân vật được sinh ra để trở thành huyền thoại. Anh trưởng thành từ cuộc sống lao động, từ những ngày tháng mưu sinh và từ tình cảm dành cho quê hương. Chính hoàn cảnh lịch sử đã đưa anh đến với cách mạng, còn sự lựa chọn của bản thân đã quyết định cách anh đối diện với những thử thách sau đó.

Nguyễn Văn Trỗi hy sinh khi mới 24 tuổi, cái tuổi mà hôm nay nhiều người trẻ mới bắt đầu xây dựng sự nghiệp và gia đình. Anh đã không có cơ hội sống một cuộc đời bình thường bên người vợ trẻ. Nhưng từ làng Thanh Quýt đến Sài Gòn, từ người thợ điện đến người chiến sĩ biệt động, cuộc đời Nguyễn Văn Trỗi đã để lại một câu chuyện về lòng can đảm, sự trung thành với đồng đội và trách nhiệm của tuổi trẻ trước vận mệnh đất nước. Hơn sáu thập kỷ sau ngày anh hy sinh, tên tuổi Nguyễn Văn Trỗi vẫn được nhắc lại như một biểu tượng của một thế hệ thanh niên đã sống và chiến đấu trong những năm tháng khốc liệt nhất của lịch sử dân tộc.