Người thợ điện trước pháp trường

Nguyễn Văn Trỗi sinh ngày 1/2/1940, quê ở Điện Bàn, Quảng Nam. Tuổi thơ của anh trải qua nhiều mất mát, mẹ mất khi anh còn nhỏ, cha từng bị địch bắt. Năm 15 tuổi, anh ra Đà Nẵng tìm việc làm, sau đó năm 1962 vào Sài Gòn kiếm sống. Ban đầu anh làm nghề đạp xích lô, rồi học nghề điện. Cuộc sống của một người lao động trẻ tưởng như chỉ xoay quanh công việc và mưu sinh, nhưng những biến động của đất nước đã đưa Nguyễn Văn Trỗi đến với phong trào đấu tranh cách mạng. Năm 1963, anh được giác ngộ, tham gia Đoàn Thanh niên và trở thành chiến sĩ trong một đơn vị biệt động hoạt động bí mật ở Sài Gòn.

Đầu tháng 5/1964, khi biết Bộ trưởng Quốc phòng Mỹ Robert McNamara sẽ đến Sài Gòn, tổ chức biệt động giao cho Nguyễn Văn Trỗi nhiệm vụ đặt mìn tại cầu Công Lý, nơi đoàn công tác dự kiến đi qua. Đây là nhiệm vụ đặc biệt nguy hiểm. Người thực hiện phải tiếp cận mục tiêu trong điều kiện bị kiểm soát gắt gao, bí mật bố trí thuốc nổ rồi rút khỏi khu vực trước khi đối phương phát hiện. Nguyễn Văn Trỗi cùng đồng đội chuẩn bị kế hoạch và tiến hành nhiệm vụ.

Tối 9/5/1964, trong lúc đang thực hiện nhiệm vụ tại khu vực cầu Công Lý, Nguyễn Văn Trỗi bị chính quyền Sài Gòn bắt giữ. Kế hoạch không thành, người chiến sĩ trẻ bị đưa vào nhà lao Chí Hòa. Từ thời điểm đó, cuộc chiến của anh chuyển sang một hoàn cảnh khác: không còn là những con đường bí mật của Sài Gòn mà là những bức tường nhà giam, những cuộc thẩm vấn và những đòn tra tấn nhằm buộc anh khai báo về tổ chức cách mạng.

Trong nhà tù, Nguyễn Văn Trỗi phải đối mặt với sức ép liên tục. Đối phương tìm cách khai thác thông tin về đồng đội, cơ sở và hoạt động biệt động. Nhưng anh không khuất phục. Những gì anh biết về tổ chức, anh quyết giữ kín. Đối với một người mới ngoài 20 tuổi, khoảng thời gian hơn bốn tháng trong nhà giam là thử thách vô cùng lớn. Anh hiểu rằng nếu khai báo, những người khác có thể bị bắt. Vì vậy, dù phải đối diện với án tử hình, Nguyễn Văn Trỗi vẫn giữ thái độ kiên định.

Chính quyền Sài Gòn sau đó đưa anh ra xét xử và kết án tử hình. Những ngày cuối cùng trong nhà lao trở thành khoảng thời gian Nguyễn Văn Trỗi phải chuẩn bị tinh thần đối diện với cái chết. Một người thanh niên 24 tuổi đứng trước bản án tử hình, trong khi cuộc đời còn rất nhiều điều chưa kịp thực hiện. Anh có gia đình, có người vợ trẻ Phan Thị Quyên, có những người thân đang chờ đợi. Nhưng điều anh lựa chọn là giữ vững lập trường của mình cho đến cùng. Những lá thư anh gửi từ nhà giam về cho vợ và gia đình sau này trở thành những kỷ vật được lưu giữ tại Bảo tàng Lịch sử Quốc gia.

Đáng chú ý, trước khi Nguyễn Văn Trỗi bị xử bắn, một tổ chức du kích Venezuela đã bắt giữ một sĩ quan Mỹ và đưa ra đề nghị trao đổi để cứu anh. Tuy nhiên, sau khi viên sĩ quan Mỹ được trả tự do, chính quyền Sài Gòn vẫn quyết định thi hành án. Ngày 15/10/1964, Nguyễn Văn Trỗi bị đưa ra pháp trường tại sân sau nhà lao Chí Hòa. Nhiều phóng viên nước ngoài có mặt chứng kiến những phút cuối của anh.

Hình ảnh Nguyễn Văn Trỗi trước pháp trường trở thành một trong những hình ảnh nổi tiếng của cuộc kháng chiến chống Mỹ. Hai tay bị trói nhưng anh vẫn giữ tư thế hiên ngang. Trước khi bị xử bắn, anh tiếp tục thể hiện thái độ không khuất phục và lên tiếng tố cáo cuộc chiến tranh xâm lược. Anh hy sinh lúc 9 giờ 45 phút ngày 15/10/1964. Người thanh niên xứ Quảng ra đi khi mới 24 tuổi, nhưng câu chuyện về anh nhanh chóng lan rộng và trở thành nguồn cảm hứng đối với thanh niên Việt Nam.

Sau khi Nguyễn Văn Trỗi hy sinh, nhiều tác phẩm văn học, âm nhạc và nghệ thuật được sáng tác về anh. Nhà thơ Tố Hữu viết bài “Hãy nhớ lấy lời tôi”, còn nhà báo Trần Đình Vân xây dựng tác phẩm “Sống như anh” dựa trên những câu chuyện về Nguyễn Văn Trỗi và vợ anh. Những tác phẩm ấy góp phần đưa hình ảnh người chiến sĩ biệt động Sài Gòn đến với đông đảo công chúng, đặc biệt là thế hệ thanh niên thời bấy giờ.

Nhưng nếu nhìn Nguyễn Văn Trỗi chỉ qua khoảnh khắc trước pháp trường thì chưa thể hiểu hết câu chuyện của anh. Trước khi trở thành một biểu tượng, anh là một người lao động bình thường. Anh từng đạp xích lô, học nghề điện, sống giữa những con phố Sài Gòn và đối mặt với những khó khăn của cuộc sống mưu sinh. Chính từ cuộc sống ấy, anh đã lựa chọn tham gia cách mạng. Vì vậy, câu chuyện của Nguyễn Văn Trỗi không chỉ nói về sự hy sinh mà còn nói về sự lựa chọn của một người trẻ trước hoàn cảnh đất nước.

Những kỷ vật của anh hiện vẫn được lưu giữ tại Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, trong đó có những lá thư gửi vợ và gia đình, chiếc khăn tay và cây đàn măng-đô-lin. Những hiện vật nhỏ bé ấy giúp hình ảnh Nguyễn Văn Trỗi trở nên gần gũi hơn: phía sau người chiến sĩ biệt động kiên cường vẫn là một người chồng trẻ, một người con và một người lao động có những tình cảm rất đời thường.

Sau nhiều năm, hài cốt Nguyễn Văn Trỗi được an táng tại Nghĩa trang Liệt sĩ Thành phố Hồ Chí Minh. Tên anh cũng được đặt cho cây cầu Công Lý – nơi gắn với nhiệm vụ cuối cùng trước khi anh bị bắt. Địa danh ấy trở thành một cách để lịch sử hiện diện trong đời sống hôm nay, nhắc những người đi qua rằng nơi đây từng gắn với một người thanh niên đã hy sinh khi tuổi đời còn rất trẻ.

Nguyễn Văn Trỗi không có một cuộc đời dài, nhưng 24 năm sống của anh đã để lại một câu chuyện đặc biệt. Từ người thợ điện trẻ tuổi ở Sài Gòn, anh trở thành chiến sĩ biệt động, nhận một nhiệm vụ nguy hiểm, bị bắt, trải qua hơn bốn tháng tù đày nhưng không khai báo và cuối cùng hiên ngang bước ra pháp trường. Điều còn lại sau sự hy sinh ấy không chỉ là một cái tên, mà là hình ảnh một người trẻ đã lựa chọn sống có lý tưởng và giữ vững lựa chọn của mình đến giây phút cuối cùng.