NGƯỜI THỢ ĐIỆN VÀ CHIẾC CẦU CÔNG LÝ
Có những con người đi vào lịch sử không phải vì họ đã sống một cuộc đời thật dài, mà bởi trong một khoảng thời gian rất ngắn, họ đã để lại dấu ấn khiến nhiều thế hệ sau vẫn nhớ đến tên mình. Nguyễn Văn Trỗi là một người như thế. Cuộc đời anh chỉ kéo dài 24 năm, nhưng những năm tháng ngắn ngủi ấy đã trở thành một câu chuyện về lòng yêu nước, tình yêu và sự lựa chọn của một người thanh niên trong những năm tháng chiến tranh.
Nguyễn Văn Trỗi sinh ngày 1 tháng 2 năm 1940 tại làng Thanh Quýt, nay thuộc xã Điện Thắng Trung, thị xã Điện Bàn, tỉnh Quảng Nam. Tuổi thơ của anh trải qua nhiều khó khăn. Sau khi vào Sài Gòn, anh làm nhiều nghề để kiếm sống và học nghề điện. Sau đó anh trở thành công nhân Nhà máy điện Chợ Quán. Những năm tháng làm công nhân đã đưa anh đến gần hơn với cuộc sống của người lao động và cũng là quãng thời gian anh tham gia hoạt động cách mạng.
Khoảng giữa năm 1963, Nguyễn Văn Trỗi gia nhập lực lượng biệt động Sài Gòn. Từ một người thợ điện, anh trở thành một chiến sĩ hoạt động bí mật giữa thành phố đang trong chiến tranh. Công việc của những người biệt động đòi hỏi sự gan dạ, kín đáo và khả năng chấp nhận hiểm nguy. Mỗi nhiệm vụ đều có thể trở thành nhiệm vụ cuối cùng.
Tháng 5 năm 1964, khi biết Bộ trưởng Quốc phòng Mỹ Robert McNamara sẽ sang Sài Gòn, Nguyễn Văn Trỗi được giao nhiệm vụ cùng đồng đội đặt mìn tại cầu Công Lý, nơi đoàn xe của phái đoàn Mỹ dự kiến đi qua. Anh và đồng đội chuẩn bị cho một trận đánh mà họ biết rõ mức độ nguy hiểm của nó.
Nhưng nhiệm vụ không thành.
Nguyễn Văn Trỗi bị bắt và đưa vào nhà lao Chí Hòa. Từ một người chiến sĩ hoạt động trong bóng tối, anh trở thành một tù nhân đối diện với những cuộc thẩm vấn và bản án tử hình.
Trong thời gian bị giam, Nguyễn Văn Trỗi vẫn giữ liên lạc với gia đình bằng những lá thư. Bảo tàng Lịch sử Quốc gia hiện còn lưu giữ mười bức thư anh gửi cho vợ là Phan Thị Quyên và gia đình. Những lá thư ấy không chỉ thể hiện tình cảm của một người chồng dành cho người vợ trẻ mà còn cho thấy trách nhiệm và tình cảm của anh đối với đất nước. Một chiếc khăn tay do chị Quyên gửi vào nhà lao cũng được lưu giữ như một kỷ vật gắn với những ngày hai người bị chia cách.
Những kỷ vật ấy khiến hình ảnh Nguyễn Văn Trỗi trở nên gần gũi hơn.
Anh không chỉ là một người chiến sĩ.
Anh còn là một người chồng trẻ.
Một người con.
Một người lao động.
Một con người có tình cảm riêng và một cuộc sống riêng.
Nhưng chiến tranh đã đặt anh trước một lựa chọn lớn hơn cuộc đời cá nhân.
Ngày 15 tháng 10 năm 1964, Nguyễn Văn Trỗi bị đưa ra pháp trường ở Sài Gòn. Anh hy sinh khi mới 24 tuổi. Hình ảnh người thanh niên trước giờ xử bắn sau này trở thành một trong những hình ảnh nổi tiếng của thời kỳ kháng chiến chống Mỹ.
Điều khiến câu chuyện về Nguyễn Văn Trỗi được nhớ mãi không chỉ là sự hy sinh của anh, mà còn là cách những kỷ vật của anh được giữ lại.
Một người đã mất.
Nhưng những lá thư vẫn còn.
Một người không thể tiếp tục cuộc đời.
Nhưng nét chữ vẫn còn đó.
Những dòng chữ được viết trong nhà giam đã vượt qua hơn nửa thế kỷ để đến với người đọc hôm nay.
Đọc những lá thư ấy, người ta có thể hình dung về một Nguyễn Văn Trỗi khác với hình ảnh trong sách giáo khoa. Đó là một người thanh niên biết yêu thương gia đình, biết nhớ người thân và hiểu rằng phía trước mình có thể không còn một ngày mai.
Chính sự tồn tại của những lá thư khiến câu chuyện lịch sử trở nên có chiều sâu hơn.
Bởi đằng sau một người anh hùng luôn là một con người.
Và đằng sau một sự hy sinh luôn có những người ở lại.
Phan Thị Quyên là người đã phải sống tiếp sau ngày chồng hy sinh. Những lá thư của Nguyễn Văn Trỗi trở thành một phần ký ức mà chị giữ lại. Sau đó, những kỷ vật được trao cho cơ quan bảo tàng và trở thành những hiện vật lịch sử.
Thời gian đi qua.
Cầu Công Lý ngày nay mang tên Nguyễn Văn Trỗi.
Tên anh xuất hiện trên đường phố, trường học, sách báo và những công trình tưởng niệm.
Nhưng có lẽ ý nghĩa nhất vẫn là những lá thư.
Bởi một con đường mang tên Nguyễn Văn Trỗi giúp người ta nhớ tên anh.
Còn những lá thư giúp người ta hiểu anh đã sống như thế nào.
Một người trẻ tuổi đã đi qua cuộc đời bằng công việc của một người thợ điện, bằng tình yêu của một người chồng và bằng lý tưởng của một người chiến sĩ.
Anh không có một cuộc đời dài.
Nhưng 24 năm ấy đủ để trở thành một phần ký ức của đất nước.
Ngày hôm nay, một người trẻ đi qua cầu Nguyễn Văn Trỗi có thể chỉ nhìn thấy một cây cầu bắc qua dòng sông. Nhưng nếu biết lịch sử, họ sẽ hiểu rằng cái tên ấy được đặt để tưởng nhớ một người thanh niên từng chiến đấu giữa lòng Sài Gòn và hy sinh khi tuổi đời còn rất trẻ.
Chiến tranh đã lấy đi tương lai của Nguyễn Văn Trỗi.
Anh không được sống đến ngày đất nước thống nhất.
Không được nhìn thấy những con đường mang tên mình.
Không được biết những lá thư của mình sẽ được lưu giữ trong bảo tàng.
Nhưng những gì anh để lại vẫn tiếp tục sống.
Đó là ký ức của một thế hệ.
Là hình ảnh một người thanh niên đã lựa chọn con đường mà mình tin là đúng.
Và cũng là câu chuyện về một tình yêu đã phải đi qua chiến tranh.
Có những người ra đi chỉ một lần.
Nhưng có những người, nhờ những gì họ để lại, có thể trở về với chúng ta nhiều lần.
Nguyễn Văn Trỗi trở về qua những trang sách.
Qua những bức thư.
Qua chiếc khăn tay của người vợ.
Qua cây cầu mang tên anh.
Và qua ký ức của những người sinh ra rất lâu sau ngày anh hy sinh.
Một người thợ điện năm nào đã trở thành một cái tên của lịch sử.
Nhưng trước hết, anh từng là một người trẻ.
Một người từng yêu.
Từng làm việc.
Từng có một gia đình.
Từng có một ngày mai.
Chỉ tiếc rằng ngày mai ấy đã không dành cho anh.
Nhưng chính tuổi trẻ mà anh gửi lại đã trở thành một phần của ngày mai đất nước.
Và có lẽ đó là lý do câu chuyện về Nguyễn Văn Trỗi vẫn còn được kể.
Bởi lịch sử không chỉ được làm nên bởi những người sống thật lâu.
Lịch sử còn được làm nên bởi những người đã sống đủ sâu để sự hy sinh của họ vượt qua thời gian.
