Người thợ khắc gỗ in tranh và những bản mộc lưu giữ hồn dân tộc
Trong một căn nhà cổ tại làng tranh Đông Hồ (Bắc Ninh), nghệ nhân ưu tú Nguyễn Đăng Chế đang cẩn trọng dùng dao cầu khắc lên một tấm gỗ thị. Ông không chỉ là người vẽ tranh, ông là người làm ra "khuôn mẫu" cho những bức tranh dân gian đã đi vào tâm thức của hàng triệu người Việt. Nghề khắc ván in tranh là một công việc thầm lặng nhưng cực kỳ quan trọng, bởi mỗi nhát đục trên gỗ sẽ quyết định độ sắc nét, thần thái của con lợn độc, con gà đàn hay đám cưới chuột trên giấy điệp sau này.
Ông Chế kể về kỹ thuật chọn gỗ làm ván in: phải là gỗ thị hoặc gỗ vàng tâm, loại gỗ dai, mịn, không cong vênh và không bị nứt dưới tác động của mực in và thời gian. Công đoạn khó nhất là khắc những đường nét nhỏ như sợi chỉ, đặc biệt là ánh mắt của nhân vật. "Tranh có hồn hay không là ở cái ván khắc. Nếu người thợ khắc không hiểu được ý nghĩa của bức tranh, đường nét sẽ vô cảm," ông Chế tâm sự. Ông đã dành hàng chục năm để sưu tầm lại những bản khắc cổ bị thất lạc hoặc hư hại trong chiến tranh. Với ông, mỗi bản mộc là một trang sử bằng hình ảnh, ghi lại ước vọng về sự phồn vinh, hiếu thảo và lòng quả cảm của người nông dân Việt Nam.
Ông nhớ lại thời kỳ tranh Đông Hồ suýt bị xóa sổ bởi sự xuất hiện của tranh in offset và các loại hình giải trí hiện đại. Cả làng chỉ còn vài gia đình giữ nghề, nhiều người đã đem ván khắc ra làm củi đun. Đau lòng trước cảnh tượng đó, ông Chế đã dùng toàn bộ tiền tiết kiệm của gia đình để thu mua lại những bộ ván khắc quý giá. Ông thiết lập một trung tâm bảo tồn, dạy cho các con cháu cách khắc ván, cách pha màu từ tự nhiên như màu đen từ lá tre đốt, màu trắng từ vỏ điệp biển. Ông muốn tranh Đông Hồ không chỉ xuất hiện vào dịp Tết, mà phải trở thành một sản phẩm văn hóa du lịch đặc sắc, giới thiệu với bạn bè thế giới về tâm hồn hồn hậu của người Việt.
Ông Chế là chứng nhân cho sự phục hưng của mỹ thuật dân gian Việt Nam. Những bản mộc của ông đã được đưa đi triển lãm tại nhiều quốc gia, khiến khách quốc tế ngạc nhiên về sự giản dị nhưng đầy triết lý của những hình tượng dân gian. Ông quan niệm rằng, ván khắc chính là "mẹ", còn tranh in là "con". Nếu "mẹ" không vững vàng, tinh xảo thì "con" không thể rạng rỡ. Sự tận tụy của ông với những khối gỗ thô mộc là minh chứng cho việc văn hóa dân tộc có thể hồi sinh mạnh mẽ từ những tro tàn của sự lãng quên, nếu có những trái tim đủ lớn để bao bọc và gìn giữ nó bằng tình yêu thuần khiết.
