Người thợ khảm tam khí và vũ điệu của vàng bạc trên đồng
Tại làng nghề đúc đồng và chạm khảm nổi tiếng, nghệ nhân ưu tú Nguyễn Văn Bình ngồi lặng lẽ bên ánh đèn vàng, đôi bàn tay gầy guộc nhưng gân guốc của ông đang cầm một chiếc đục nhỏ xíu, tỉ mẩn đi từng đường nét trên bề mặt một chiếc đỉnh đồng đại bái. Công việc của ông là khảm tam khí – một kỹ thuật đỉnh cao của nghệ thuật tạo hình Việt Nam, nơi những sợi vàng, bạc và đồng đỏ được "đưa" vào lòng khối đồng thau để tạo nên những bức tranh sinh động.
Ông Bình kể rằng, để có một sản phẩm khảm tam khí đúng nghĩa, người thợ phải trải qua ít nhất bảy công đoạn khắt khe. Đầu tiên là đúc đồng, sau đó là làm nguội để bề mặt mịn như da em bé. Nhưng cái khó nhất, cái làm nên "hồn cốt" của tác phẩm, chính là công đoạn chạm và khảm. Người thợ phải dùng đục gỗ để đi những đường rãnh sâu trên thân đồng, rồi sau đó mới nện những lá bạc trắng, lá vàng ròng vào rãnh đó. "Chỉ cần sai một li, lá bạc sẽ bị đứt hoặc không khít, tác phẩm coi như hỏng," ông Bình tâm sự với giọng khàn đặc vì hít nhiều bụi đồng qua mấy mươi năm.
Câu chuyện của ông Bình đưa ta trở về những năm tháng đất nước còn bao cấp, khi đồ đồng khảm tam khí chỉ dành cho những nơi trang trọng nhất. Ông nhớ lại thời trẻ, khi cùng các cụ bô lão trong làng miệt mài bên những chiếc lư hương dành cho các đền chùa lớn. Lúc ấy, vàng bạc khan hiếm, người thợ phải chắt chiu từng mẩu vụn nhỏ nhất. Nhưng chính trong sự thiếu thốn ấy, sự tinh tế lại thăng hoa. Họ dùng những họa tiết như "Tùng Cúc Trúc Mai" hay "Long Phụng Trình Tường" để gửi gắm khát vọng về một đất nước thanh bình, thịnh trị.
Dưới ngòi bút của ông, mỗi họa tiết khảm không chỉ là trang trí. Màu trắng của bạc đại diện cho sự thanh bạch, màu vàng của vàng đại diện cho sự vĩnh cửu, và màu đỏ của đồng đại diện cho lòng nhiệt huyết. Khi ánh sáng rọi vào, ba loại kim khí ấy phản quang tạo nên một luồng khí sắc sảo mà trầm mặc. Ông Bình là chứng nhân cho sự bảo tồn những bí thuật của cha ông. Trong bối cảnh công nghiệp hóa, khi nhiều người dùng sơn vẽ giả khảm để kiếm lời nhanh, ông vẫn kiên trì với cách làm thủ công "chậm mà chắc". Với ông, mỗi chiếc đỉnh đồng là một lời thề với tổ tiên, rằng tinh hoa của người Việt sẽ không bao giờ bị hòa tan hay mai một bởi những giá trị hời hợt.
