Người thợ máy đứng đầu cuộc bãi công Ba Son năm 1925 – Đòn giáng chí mạng vào thực dân Pháp
Sau khi bị trục xuất khỏi nước Pháp vì những hoạt động cách mạng, Tôn Đức Thắng trở về Sài Gòn vào năm 1920. Với nhãn quan chính trị sắc bén và kinh nghiệm học hỏi từ phong trào công nhân Pháp, ông nhận thấy giai cấp công nhân Việt Nam tuy đông đảo nhưng phong trào đấu tranh vẫn còn mang tính tự phát, lẻ tẻ và dễ dàng bị đàn áp. Để tạo nên sức mạnh, công nhân cần có một tổ chức lãnh đạo chặt chẽ. Từ suy nghĩ đó, Tôn Đức Thắng đã bí mật thành lập Công hội Đỏ – tổ chức công đoàn đầu tiên của giai cấp công nhân Việt Nam. Và một trong những chiến công vang dội nhất của Công hội Đỏ chính là cuộc bãi công lịch sử tại xưởng đóng tàu Ba Son vào tháng 8 năm 1925.
Năm 1925, phong trào cách mạng ở Trung Quốc đang dâng cao. Đế quốc Pháp tại Đông Dương vô cùng lo sợ ngọn lửa này sẽ lan sang Việt Nam. Chúng quyết định cử chiến hạm Jules Michelet khẩn trương rời cảng Sài Gòn để sang Trung Quốc nhằm hỗ trợ đàn áp phong trào đấu tranh của nhân dân và công nhân bến cảng Quảng Châu. Trước khi khởi hành, chiếc Jules Michelet được đưa vào xưởng Ba Son để bảo dưỡng, sửa chữa lớn và trang bị thêm vũ khí. Thời gian dự kiến hoàn thành là vô cùng gấp rút.
Đứng trước tình hình này, Công hội Đỏ do Tôn Đức Thắng lãnh đạo nhận được yêu cầu mật: Bằng mọi giá phải ngăn chặn hoặc làm chậm trễ chuyến đi của chiếc Jules Michelet để thể hiện sự đoàn kết, hỗ trợ cách mạng Trung Quốc.
Nhưng làm thế nào để thực hiện được mục tiêu chính trị to lớn này mà không làm lộ tổ chức, không gây đổ máu vô ích trước mũi súng của bọn chủ người Pháp? Tôn Đức Thắng cùng các đồng chí cốt cán đã vạch ra một kế hoạch vô cùng khôn khéo: Biến cuộc đấu tranh chính trị thành một cuộc đấu tranh đòi quyền lợi kinh tế để hợp pháp hóa hành động bãi công.
Ngày 4 tháng 8 năm 1925, tiếng còi tầm của xưởng Ba Son ré lên chói tai như thường lệ. Thế nhưng, thay vì tiếng máy móc ầm ĩ và cảnh tượng hối hả làm việc, toàn bộ khu xưởng khổng lồ chìm trong im lặng. Hơn 1.000 công nhân, thợ máy đồng loạt đình công, bỏ lại máy móc, dụng cụ. Họ tập trung lại, đưa ra các bản yêu sách gửi lên giới chủ Pháp. Nội dung yêu sách rất thực tế và đánh trúng tâm lý của công nhân: Đòi tăng lương thêm 20%, đòi gọi lại những công nhân vừa bị sa thải vô lý trái luật, và yêu cầu phải có 30 phút nghỉ ngơi trong những ngày lĩnh lương.
Giới chủ Pháp tại Ba Son vô cùng tức tối. Cả bộ máy quân sự lẫn quản lý kỹ thuật của Pháp đã dùng mọi thủ đoạn, từ dọa dẫm, bắt bớ, điều động quân lính vũ trang đến xưởng để thị uy, cho đến những lời dụ dỗ ngon ngọt, hứa hẹn sẽ tăng lương nhưng yêu cầu phải quay lại làm việc ngay để kịp tiến độ sửa chữa chiếc Jules Michelet. Nhưng dưới sự chỉ đạo bí mật, vững vàng của Tôn Đức Thắng, khối công nhân Ba Son vẫn kiên như bàn thạch. Suốt nhiều ngày liền, máy móc tại Ba Son nằm im lìm.
Khi áp lực bãi công quá lớn và thời hạn xuất kích của chiến hạm đang cạn dần, giới chủ Pháp buộc phải xuống nước chấp nhận các yêu sách tăng lương và gọi lại thợ bị sa thải. Tưởng chừng như xưởng Ba Son đã hoạt động lại bình thường, nhưng kế hoạch của Tôn Đức Thắng lúc này mới bước vào giai đoạn tinh vi nhất.
Ông chỉ đạo anh em công nhân chuyển sang chiến thuật "Lãng công" (vờ làm việc nhưng thực chất là kéo dài thời gian) và "Phá hoại ngầm". Những bộ phận then chốt của chiến hạm Jules Michelet bị anh em thợ máy bí mật tháo rời, giấu đi các đinh ốc quan trọng. Khi lắp ráp lại, họ cố tình lắp sai lệch để máy móc không thể vận hành bình thường. Các công đoạn hàn, tán đinh vốn dĩ chỉ mất vài giờ thì nay bị kéo dài lê thê qua nhiều ngày với đủ thứ lý do "trục trặc kỹ thuật". Sự kết hợp hoàn hảo giữa đấu tranh công khai và phá hoại ngầm khiến bọn quản đốc người Pháp dù có đứng giám sát ngay sau lưng cũng không thể bắt bẻ hay tìm ra bằng chứng.
Kết quả của chiến thuật tài tình này là một sự trì hoãn không tưởng. Chiếc chiến hạm Jules Michelet đáng lẽ chỉ cần vài tuần để sửa chữa, đã bị giam chân tại cảng Ba Son ròng rã suốt hơn 3 tháng. Mãi đến cuối tháng 11 năm 1925, con tàu mới lết ra khỏi cảng Sài Gòn. Nhưng lúc này, nó đã trở thành một "chiếc tàu vô dụng", bởi phong trào đấu tranh của công nhân và thủy thủ tại Quảng Châu (Trung Quốc) đã kết thúc thắng lợi. Kế hoạch đưa quân sang can thiệp của thực dân Pháp đã hoàn toàn phá sản.
Cuộc bãi công Ba Son năm 1925 dưới sự lãnh đạo của Chủ tịch Tôn Đức Thắng không chỉ là một đòn giáng mạnh vào nền kinh tế và quân sự của thực dân Pháp, mà còn đánh dấu một bước ngoặt lịch sử cực kỳ quan trọng. Nó đánh dấu sự trưởng thành vượt bậc của giai cấp công nhân Việt Nam, từ những cuộc đấu tranh tự phát đòi miếng cơm manh áo chuyển sang đấu tranh có tổ chức, có mục tiêu chính trị rõ ràng và mang đậm ý thức quốc tế vô sản. Hình ảnh người thợ máy Tôn Đức Thắng đã trở thành linh hồn của phong trào lao động Việt Nam trong những năm tháng đêm trường nô lệ.
