Người thợ mộc cao cấp và nghệ thuật "mộng thủng" truyền đời
Tại làng nghề mộc mỹ nghệ Đồng Kỵ (Bắc Ninh), nghệ nhân Nguyễn Văn Hùng đang đứng trước một bộ sập gụ khổng lồ, đôi mắt ông nheo lại đầy tính toán trước khi đặt nhát đục đầu tiên. Ông Hùng là bậc thầy về kỹ thuật "mộng thủng" – đỉnh cao của nghề mộc phương Đông, nơi các chi tiết của một món đồ nội thất được kết nối với nhau hoàn toàn bằng các khớp nối gỗ, không sử dụng dù chỉ một chiếc đinh sắt hay một giọt keo hóa học. Đối với ông, một món đồ gỗ thực sự có giá trị phải là một thực thể thống nhất, có thể tháo rời và lắp lại hoàn lại như một trò chơi trí tuệ, nhưng khi đã ráp vào thì vững chãi như núi đá.
Ông Hùng kể rằng, để làm được mộng thủng, người thợ phải có tư duy không gian cực kỳ nhạy bén. Mỗi mộng âm và mộng dương phải được đục đẽo chính xác đến từng phần mười milimet. "Gỗ là một loại vật liệu 'sống', nó co giãn theo thời tiết. Nếu mộng quá chặt, gỗ sẽ nứt; nếu quá lỏng, đồ sẽ xộc xệch. Người thợ phải hiểu tính nết của từng loại gỗ trắc, gỗ mun hay gỗ hương để điều chỉnh đường đục," ông Hùng vừa nói vừa dùng tay miết nhẹ vào một khớp nối mịn màng như không có dấu vết. Ông đã dành nửa đời người để nghiên cứu các kết cấu kiến trúc trong cung đình Huế và các ngôi chùa cổ để hiểu tại sao những công trình đó có thể tồn tại hàng trăm năm trước bão táp, chính là nhờ hệ thống mộng gỗ linh hoạt và tài tình này.
Ông nhớ lại những năm tháng bao cấp, khi gỗ quý khan hiếm và nghề mộc thủ công bị coi là xa xỉ. Ông đã phải giấu những bộ đồ nghề tổ tiên để lại, âm thầm nhận đóng những món đồ nhỏ cho dân làng để giữ tay nghề. Khi đất nước đổi mới, làng Đồng Kỵ bừng sáng trở lại, ông Hùng là người tiên phong đưa những mẫu mã cổ điển trở lại đời sống hiện đại. Ông không chạy theo số lượng, mỗi năm xưởng của ông chỉ xuất xưởng vài bộ đồ đại tự hay sập gụ, nhưng bộ nào cũng là một kiệt tác về kỹ thuật. Ông đã từng từ chối những đơn hàng béo bở yêu cầu bắn đinh cho nhanh, vì ông quan niệm: "Cái đinh sắt sẽ rỉ sét và làm hỏng gỗ từ bên trong, nhưng cái mộng gỗ thì càng dùng càng khít, càng lâu năm càng giá trị."
Ông Hùng là chứng nhân cho sự bảo thủ một cách tích cực đối với các giá trị cốt lõi của nghề nghiệp. Ông quan niệm rằng, làm mộc là một hình thức tu tập, đòi hỏi sự điềm tĩnh và chính xác tuyệt đối. Sự kiên trì của ông với kỹ thuật mộng thủng truyền thống là lời khẳng định về sức mạnh của trí tuệ thủ công Việt Nam. Những món đồ ông làm ra không chỉ là vật dụng, mà là những di sản vật thể mang theo hơi ấm của bàn tay con người và sự thông thái của cha ông. Ông tin rằng, chừng nào con người còn trân trọng sự bền vững và vẻ đẹp tự nhiên của gỗ, thì nghệ thuật mộng thủng vẫn sẽ là biểu tượng cho sự tinh tế và vững chãi của văn hóa Việt.
