Người thợ nạm bạc và bản giao hưởng của những tiếng búa con
Trong không gian chật hẹp của một xưởng kim hoàn cổ truyền giữa lòng phố cổ Hà Nội, nghệ nhân Quách Văn Trường đang tỉ mẩn bên một chiếc tráp gỗ trắc được nạm bạc tinh xảo. Tiếng "cộc, cộc" đều đặn của chiếc búa con gõ lên mũi đục nhỏ xíu vang lên như một nhịp tim thầm lặng giữa sự náo nhiệt của phố xá. Ông Trường là một trong số ít những người còn giữ được kỹ thuật nạm bạc – một nghệ thuật đòi hỏi sự kết hợp nhuần nhuyễn giữa chạm khắc gỗ và kim hoàn đỉnh cao.
Ông Trường kể rằng, nghề nạm bạc (hay còn gọi là khảm bạc vào gỗ) có nguồn gốc từ làng nghề Đồng Xâm, Thái Bình. Để nạm được những sợi bạc mảnh như sợi tóc vào thớ gỗ trắc cứng như thép, người thợ phải có một đôi tay "tĩnh" tuyệt đối. Đầu tiên, ông dùng đục gỗ sắc lẹm để khía những rãnh nhỏ li ti theo hình hoa văn đã vẽ sẵn. Sau đó, những sợi bạc nguyên chất được cán mỏng, uốn lượn theo rãnh gỗ và dùng búa nhỏ đóng nhẹ cho bạc lún sâu vào thịt gỗ. "Cái khó là bạc và gỗ phải quyện vào nhau như hình với bóng. Nếu đóng mạnh quá, gỗ sẽ nứt; nếu nhẹ quá, bạc sẽ bong," ông Trường vừa nói vừa nheo mắt soi một đường viền bạc mảnh mai.
Câu chuyện của ông đưa ta về những năm tháng chiến tranh, khi bạc là một thứ hàng xa xỉ và quý hiếm. Ông nhớ lại thời trẻ, cha ông đã phải giấu những món đồ nạm bạc quý giá dưới hầm để tránh bom đạn. Sau hòa bình, nghề này có lúc tưởng như mất hẳn vì không có thị trường. Nhưng với lòng yêu nghề da diết, ông Trường đã kiên trì làm ra những chiếc hộp thuốc, những bức bình phong nạm bạc để giới thiệu với bạn bè quốc tế. Ông tin rằng, bạc đại diện cho sự thanh khiết, còn gỗ trắc đại diện cho sự vững chãi của đất đai. Sự kết hợp giữa hai chất liệu này chính là biểu tượng cho sự hòa hợp giữa trời và đất, giữa sự mềm mại và cứng cỏi của con người Việt Nam.
Ông Trường là chứng nhân cho sự tỉ mỉ đến mức cực đoan của người thợ thủ công Việt. Ông không bao giờ chấp nhận một chi tiết thừa, một nét chạm lỗi. Đối với ông, mỗi tác phẩm nạm bạc là một bài thơ không lời, kể về những điển tích cổ hay vẻ đẹp của thiên nhiên. Sự hiện diện của những nghệ nhân như ông giữa lòng đô thị hiện đại là lời khẳng định rằng, dù máy móc có thể tạo ra hàng vạn sản phẩm giống hệt nhau, nhưng chúng không bao giờ có được cái "thần" và sự ấm áp của bàn tay con người – thứ bàn tay đã biết biến kim loại lạnh lẽo thành những giai điệu thị giác đầy mê hoặc.
