Người thợ nạm bạc và những bảo vật từ lò rèn kim hoàn

Nghệ nhân ưu tú Quách Văn Hiểu tại làng nghề chạm bạc Đồng Xâm (Thái Bình) đang ngồi bên đe sắt, tiếng búa gõ nhỏ nhẹ nhưng dứt khoát lên bề mặt một chiếc bình bạc trắng muốt. Nghề chạm bạc Đồng Xâm không chỉ đơn thuần là làm đồ trang sức, mà nổi tiếng nhất là chạm những đồ thờ tự, đồ mỹ nghệ có kích thước lớn với các họa tiết tinh xảo như long, ly, quy, phụng. Đây là nghề đòi hỏi sự kết hợp giữa sức mạnh của người thợ rèn và sự tinh tế của người nghệ sĩ hội họa.

Ông Hiểu kể về kỹ thuật "chạm thúc": người thợ dùng búa và đục để tác động vào mặt sau của lá bạc, làm cho các họa tiết nổi lên ở mặt trước. Sau đó, họ mới lộn mặt lại để chạm tỉa các chi tiết nhỏ. Công đoạn này đòi hỏi sự cảm nhận cực tốt về độ dày của bạc; chỉ cần quá tay một chút là bạc sẽ thủng ngay lập tức. "Bạc Đồng Xâm nổi tiếng vì các họa tiết bong vẩy, nghĩa là các chi tiết nổi hẳn lên như thực thể sống, có thể luồn ngón tay vào phía sau được," ông Hiểu tự hào chia sẻ. Ông đã dành nhiều năm để phục chế lại các bộ đồ thờ bạc trong các ngôi đình cổ, nơi mỗi đường chạm khắc đều chứa đựng niềm tin về sự linh thiêng và trường tồn.

Ông nhớ lại những năm tháng kháng chiến, làng nghề phải sơ tán, các thợ giỏi đi bộ đội hoặc tham gia sản xuất vũ khí. Nhưng ngay khi hòa bình lập lại, tiếng búa chạm bạc lại vang lên khắp làng. Ông Hiểu đã đào tạo hàng trăm thợ trẻ, hướng dẫn họ cách giữ gìn phong cách chạm khắc đặc trưng của quê hương: mạnh mẽ, khoáng đạt nhưng vô cùng tinh xảo. Những tác phẩm bạc của ông đã được trưng bày tại nhiều hội chợ quốc tế, khẳng định đẳng cấp của kim hoàn Việt Nam trước các quốc gia có truyền thống lâu đời. Với ông, mỗi chiếc bình bạc không chỉ có giá trị vật chất, mà là một vật chứa đựng văn hóa, là lời khẳng định về tài năng và tâm hồn của người thợ Việt.

Ông Hiểu là chứng nhân cho sự thăng hoa của nghệ thuật kim hoàn dân gian. Ông quan niệm rằng, làm bạc là nặn ra những "giấc mơ trắng". Sự trắng trong của bạc đại diện cho tâm hồn người thợ, còn sự bền bỉ của đường chạm đại diện cho ý chí của dân tộc. Sự kiên trì của ông bên bục rèn là minh chứng cho việc người Việt luôn biết cách dùng những chất liệu quý giá nhất để tôn vinh đạo lý và truyền thống của cha ông. Những tác phẩm của ông không chỉ làm đẹp cho đời, mà còn là những di sản sống, nhắc nhở thế hệ mai sau về một thời đại mà bàn tay con người có thể tạo nên những điều kỳ diệu từ những khối kim loại thô sơ.