Người thợ nạm xà cừ lên tranh sơn mài và sự giao thoa ánh sáng
Tại một xưởng mỹ thuật ở Bình Dương, nghệ nhân Nguyễn Văn Sang đang thực hiện một công đoạn cực kỳ khó khăn: khảm những miếng vỏ ốc cửu khổng vào lớp sơn mài chưa khô hẳn. Đây là sự kết hợp giữa hai nghề thủ công danh tiếng của Việt Nam – sơn mài và khảm xà cừ – tạo nên một loại hình nghệ thuật đa chất liệu, nơi vẻ đẹp trầm mặc của nhựa cây sơn hòa quyện với vẻ rực rỡ, biến ảo của vỏ trai biển.
Ông Sang giải thích, cái khó nhất trong kỹ thuật này là sự tương tác giữa màu sơn và độ phản quang của vỏ ốc. Người thợ phải dự tính được sau khi mài phẳng, lớp vỏ ốc sẽ hiện ra với sắc độ nào dưới lớp cánh gián hay màu then. "Sơn mài là nghệ thuật của sự chờ đợi, còn khảm là nghệ thuật của sự chính xác. Khi hai cái đó gặp nhau, nó tạo nên một chiều sâu không gian mà không loại tranh nào có được," ông Sang vừa nói vừa dùng tay miết nhẹ những miếng vỏ ốc mỏng như cánh ve vào mặt tranh. Những miếng vỏ ốc được chọn lọc kỹ lưỡng, mài mỏng rồi mới được cắt theo hình dáng của cánh hoa, vảy rồng hay những gợn sóng biển.
Ông nhớ lại những năm tháng học nghề, khi tranh sơn mài khảm trai là món quà tặng xa xỉ mang tầm vóc quốc gia. Những bức tranh khắc họa cảnh sinh hoạt làng quê, các anh hùng dân tộc hay thắng cảnh đất nước được các nghệ nhân thực hiện ròng rã hàng năm trời. Sau này, ông Sang đã đưa vào tranh những ý tưởng hiện đại hơn, kết hợp với kỹ thuật đắp nổi bằng vỏ trứng và vàng lá, tạo nên một phong cách hội họa sơn mài mới nhưng vẫn giữ được cái gốc truyền thống. Với ông, mỗi bức tranh là một bài toán về ánh sáng và bóng tối, về cái hữu hình của vật liệu và cái vô hình của cảm xúc.
Ông Sang là chứng nhân cho sự đổi mới và nâng tầm di sản. Ông quan niệm rằng, nghề thủ công muốn sống được trong thời đại mới thì phải không ngừng sáng tạo nhưng không được phản bội truyền thống. Sự kiên trì của ông với những lớp sơn độc hại, những vỏ ốc sắc nhọn là minh chứng cho tinh thần lao động nghiêm túc và tình yêu cái đẹp của người thợ Việt. Những bức tranh của ông không chỉ làm đẹp cho các không gian kiến trúc hiện đại, mà còn là những vật lưu trữ văn hóa, kể lại câu chuyện về một dân tộc luôn biết cách lấy sự tinh hoa của đất và biển để vẽ nên những ước mơ hòa bình rực rỡ.
