Người thợ nạm xà cừ và vũ điệu của vỏ trai dưới ánh trăng
Tại làng nghề khảm xà cừ Chuôn Ngọ (Hà Nội), nghệ nhân Nguyễn Đức Biết đang dùng một chiếc cưa sắt siêu nhỏ để tách một miếng vỏ trai mỏng manh thành hình cánh hoa mai. Khảm xà cừ là nghệ thuật dùng vỏ của các loài nhuyễn thể như trai, ốc để gắn vào gỗ quý, tạo nên những bức tranh lấp lánh sắc cầu vồng. Đây là nghề đòi hỏi sự tỉ mỉ đến mức cực đoan và một con mắt thẩm mỹ bậc thầy để tận dụng được sắc màu tự nhiên của vỏ ốc vào từng chi tiết của tác phẩm.
Nghệ nhân Biết kể về quy trình "hạ mộc" và "khảm trai": người thợ phải đục gỗ theo hình hoa văn, sau đó mới dùng sơn ta để dán những miếng vỏ trai đã được mài phẳng vào. Công đoạn tinh vi nhất chính là "tỉa": dùng dao khắc cực nhỏ để đi lại những đường nét trên bề mặt vỏ trai, tạo nên độ sâu cho cánh hoa hay nếp áo của nhân vật. "Vỏ trai ốc có ngũ sắc, mỗi góc nhìn lại cho một màu khác nhau. Người thợ giỏi phải biết đặt miếng trai sao cho khi ánh sáng chiếu vào, bức tranh như đang chuyển động," ông Biết vừa nói vừa soi miếng vỏ ốc đỏ quý hiếm dưới ánh đèn. Ông đã dành nhiều năm để nghiên cứu cách khảm xà cừ trên các nhạc cụ dân tộc và đồ dùng cung đình, nơi sự sang trọng được thể hiện qua vẻ đẹp trầm mặc của gỗ và sự lộng lẫy của vỏ trai.
Ông nhớ lại những năm tháng chiến tranh, nghề khảm trai bị đình trệ vì thiếu nguyên liệu và thị trường. Nhưng chính trong gian khó, ông lại tìm ra cách kết hợp vỏ trai với những loại vật liệu mới để tạo ra những món quà tặng lưu niệm cho bộ đội và nhân dân. Khi đất nước mở cửa, tranh khảm xà cừ của làng Chuôn Ngọ đã theo chân các đoàn khách quốc tế đi khắp năm châu. Ông Biết đã thực hiện những bức đại họa khảm xà cừ về các danh lam thắng cảnh Việt Nam, khiến du khách ngỡ ngàng trước kỹ thuật ghép nối không tì vết. Với ông, mỗi miếng vỏ trai là một "giọt mồ hôi của biển cả", và nhiệm vụ của người thợ là biến cái mồ hôi đó thành những đóa hoa bất tử trên gỗ.
Ông Biết là chứng nhân cho sự tinh tế và khéo léo của người thợ Việt. Ông quan niệm rằng, khảm xà cừ là sự giao hòa giữa đất (gỗ) và nước (trai ốc). Sự kết hợp này tạo nên một vẻ đẹp bền vững, càng dùng lâu gỗ càng bóng, vỏ trai càng sáng. Sự kiên trì của ông với những mảnh vụn của biển cả là minh chứng cho việc người Việt luôn biết cách tìm thấy cái đẹp ở những nơi bình dị nhất và nâng tầm chúng trở thành nghệ thuật đỉnh cao. Những tác phẩm của ông không chỉ là đồ mỹ nghệ, mà là những bài thơ về sự hòa hợp giữa con người và thiên nhiên, giữa sự thô mộc của đất đai và sự huyền ảo của đại dương.
