Người thứ ba trong “Hai người lính” bất ngờ xuất hiện

Nhiều năm sau, Chu Chí Thành tổ chức triển lãm tại Bảo tàng Cách mạng Việt Nam (Hà Nội) và tấm ảnh “Hai người lính” gây sự chú ý đặc biệt, là một trong những tác phẩm để Chu Chí Thành được trao tặng Giải thưởng Nhà nước và Giải thưởng Hồ Chí Minh. Đồng thời, hành trình truy tìm nguyên mẫu nhân vật trong bức ảnh cũng bắt đầu và xuất hiện không ít tình tiết bất ngờ…

Qua báo chí và những cuộc liên hệ riêng lẻ, ban đầu các cựu chiến binh báo với ông Chu Chí Thành rằng có một người là nguyên mẫu trong ảnh; người này chưa từng xuất hiện và sau đó đã qua đời, nên không thể đối chiếu trực tiếp. Tiếp đó, một cựu chiến binh khác chủ động lên tiếng nhận mình. Tưởng như câu chuyện khép lại khi việc nhận diện đã được tác giả khẳng định là người thứ hai… Nhưng trong những ngày đầu thu này, một nhân chứng thứ ba xuất hiện, mang theo những bằng chứng và chi tiết đối chiếu và khẳng định ông mới là nhân vật thực sự trong bức ảnh “Hai người lính”...

Những nhận diện đã công bố về bức ảnh “Hai người lính”

Người mà chúng tôi đề cập là ông Lê Ánh, sinh năm 1951 (theo giấy tờ khai là 1950) tại thôn Thâm Triều, xã Triệu Tài cũ; nay là thôn Đồng Tâm 1, xã Triệu Cơ, tỉnh Quảng Trị; hiện ông Ánh vẫn đang cư trú tại đây. Sau khi tiếp nhận phản ánh cùng đơn kiến nghị, chúng tôi đã trao đổi thẳng thắn với ông Ánh: “Nếu vì mục đích cá nhân, hoặc do trí nhớ không còn chính xác vì tuổi đã cao, năm tháng đã qua lâu, thì bác nên dừng lại. Đây là vấn đề quan trọng, liên quan đến tính lịch sử, uy tín và danh dự của những người trong cuộc”. Thế nhưng, ông Ánh vẫn một mực khẳng định mình chỉ nói sự thật. Ông cam đoan và sẵn sàng chấp nhận bị xử lý pháp luật nếu có bất kỳ điều gì gian dối.

Qua báo chí và những cuộc liên hệ riêng lẻ, ban đầu các cựu chiến binh báo với ông Chu Chí Thành rằng có một người là nguyên mẫu trong ảnh; người này chưa từng xuất hiện và sau đó đã qua đời, nên không thể đối chiếu trực tiếp. Tiếp đó, một cựu chiến binh khác chủ động lên tiếng nhận mình. Tưởng như câu chuyện khép lại khi việc nhận diện đã được tác giả khẳng định là người thứ hai… Nhưng trong những ngày đầu thu này, một nhân chứng thứ ba xuất hiện, mang theo những bằng chứng và chi tiết đối chiếu và khẳng định ông mới là nhân vật thực sự trong bức ảnh “Hai người lính”...

Những nhận diện đã công bố về bức ảnh “Hai người lính”

Người mà chúng tôi đề cập là ông Lê Ánh, sinh năm 1951 (theo giấy tờ khai là 1950) tại thôn Thâm Triều, xã Triệu Tài cũ; nay là thôn Đồng Tâm 1, xã Triệu Cơ, tỉnh Quảng Trị; hiện ông Ánh vẫn đang cư trú tại đây. Sau khi tiếp nhận phản ánh cùng đơn kiến nghị, chúng tôi đã trao đổi thẳng thắn với ông Ánh: “Nếu vì mục đích cá nhân, hoặc do trí nhớ không còn chính xác vì tuổi đã cao, năm tháng đã qua lâu, thì bác nên dừng lại. Đây là vấn đề quan trọng, liên quan đến tính lịch sử, uy tín và danh dự của những người trong cuộc”. Thế nhưng, ông Ánh vẫn một mực khẳng định mình chỉ nói sự thật. Ông cam đoan và sẵn sàng chấp nhận bị xử lý pháp luật nếu có bất kỳ điều gì gian dối.Trước khi đi sâu vào sự việc, cần điểm lại các nguồn tư liệu chính đã công bố. Trên Báo Nhân dân (19/5/2023), bài “Nghệ sĩ nhiếp ảnh Chu Chí Thành và câu chuyện về Hai người lính” thuật rằng trong bộ ảnh bốn bức của Chu Chí Thành về Quảng Trị đầu năm 1973, bức “Hai người lính” được giới thiệu là ghi cảnh một người phía cách mạng miền Nam và một lính Thủy quân Lục chiến Việt Nam Cộng hòa khoác vai nhau; ba bức còn lại gồm “Tay bắt mặt mừng”, “Cầu Quảng Trị” và “Những bàn tay lưu luyến”.

Theo lời ông Chu Chí Thành, sau Hiệp định Paris 1973, ông được Thông tấn xã Việt Nam cử vào Quảng Trị theo dõi trao trả tù binh. Một ngày cuối tháng 3/1973, tại chốt Long Quang (khi đó thuộc xã Triệu Trạch, Triệu Phong; nay thuộc xã Nam Cửa Việt, tỉnh Quảng Trị), ông chứng kiến cảnh lính hai bên ngồi chuyện trò, hút thuốc, uống nước. Trong bầu không khí ấy, một lính Sài Gòn khoác vai người phía cách mạng miền Nam và đề nghị chụp ảnh; bức “Hai người lính” ra đời từ khoảnh khắc đó.

Trên chuyên trang “Nhân vật – Sự kiện – Tư liệu” của Thông tấn xã Việt Nam (21/6/2020), ông Chu Chí Thành kể tiếp hành trình nhận diện: đầu tháng 1/2018, trước lễ kỷ niệm 45 năm Hiệp định Paris, hai nhân vật được mời hội ngộ tại Quảng Trị.

Người lính Giải phóng là ông Nguyễn Huy Tạo (liên hệ sau khi đọc loạt bài báo và xem triển lãm năm 2007); phía quân đội Sài Gòn là ông Bùi Trọng Nghĩa (được nữ nhà báo Dương Phương Vinh - Báo Tiền phong - tìm gặp năm 2017 sau khi con trai ông đăng thông tin trên mạng xã hội). Trước đó từng có nhầm lẫn nhận diện người phía Giải phóng (trường hợp ông Dương Minh Sắc) và chính sự xuất hiện chủ động của ông Nguyễn Huy Tạo – người tự tìm đến ông Chu Chí Thành sau khi đọc báo và xem triển lãm – đã giúp đính chính lại danh tính.

Ông Chu Chí Thành kể lại: “Một buổi chiều đầu tháng 5/2015, một cựu chiến sĩ Thành cổ Quảng Trị gọi điện xin gặp tôi. Đúng hẹn, anh đến nhà với nụ cười cởi mở, bắt tay tôi và nói: “Chắc anh không nhận ra em, nhưng em vẫn nhớ anh dáng cao cao, đội mũ tai bèo, vai đeo máy ảnh trong bộ quần áo Quân giải phóng…”. Tôi hơi ngờ ngợ, chỉ đáp trong do dự: “Lâu lắm rồi, vẫn nhận ra nhau thật quý hóa”. Người cựu chiến binh vui vẻ tiếp lời: “Em đã gặp anh ở chốt Long Quang, cũng đã xem triển lãm năm 2007 tại Bảo tàng Cách mạng, thấy ảnh “Hai người lính”… Giờ thì có thể nói với anh, em chính là người trong ảnh”. Ông Thành cho biết chính sự xuất hiện chủ động của ông Nguyễn Huy Tạo đã chấm dứt nhầm lẫn nhận diện trước đó và làm rõ danh tính người phía cách mạng miền Nam.

Về phía người lính Sài Gòn, ông Nguyễn Huy Tạo cũng cho biết trên Báo Tiền phong rằng, theo lời ông nghe kể, người này đã thiệt mạng chỉ ít ngày sau khi bức ảnh được chụp. Tuy nhiên, đến ngày 30/4/2017, nữ nhà báo Dương Phương Vinh tình cờ đọc trên mạng xã hội con trai ông Bùi Trọng Nghĩa chia sẻ cha mình chính là người trong ảnh và còn sống. Từ đó, chị liên hệ và bay vào TP Hồ Chí Minh xác minh, tìm ra ông Bùi Trọng Nghĩa.

Người thứ ba xuất hiện

Qua xác minh, chúng tôi được biết mẹ của ông Lê Ánh là bà Nguyễn Thị Rạng – trong kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ, là cơ sở cách mạng, từng nuôi giấu bộ đội trong hầm bí mật ở thôn Thâm Triều (nay là thôn Đồng Tâm 1, xã Triệu Cơ). Cha ông Ánh là ông Lê Chắt (tên gọi khác Lê Xuân), tham gia kháng chiến chống Pháp từ năm 1947, giữ chức Xã đội trưởng Triệu Vinh (thời Ngô Đình Diệm đổi tên thành Triệu Thành, thuộc quận Triệu Phong), đến năm 1954 tập kết ra miền Bắc.