NGƯỜI THỰC HÀNH XUẤT SẮC PHONG TRÀO DUY TÂN

Trong phong trào Duy Tân đầu thế kỷ XX, bên cạnh những nhà tư tưởng và lãnh đạo nổi tiếng như Phan Châu Trinh, Huỳnh Thúc Kháng, Trần Quý Cáp, Lê Cơ (1859–1916) là một nhân vật đặc biệt. Ông không chỉ tiếp nhận tư tưởng Duy Tân mà còn trực tiếp biến những chủ trương “khai dân trí, chấn dân khí, hậu dân sinh” thành những việc làm cụ thể tại làng Phú Lâm, Quảng Nam. Từ một làng quê miền núi còn nhiều khó khăn, ông từng bước xây dựng Phú Lâm thành một mô hình làng Duy Tân tiêu biểu.

Lê Cơ, thường được người dân gọi là Xã Sáu, sinh năm 1859 tại làng Phú Lâm, huyện Lễ Dương, phủ Thăng Bình, nay thuộc xã Tiên Sơn, huyện Tiên Phước, Quảng Nam. Ông xuất thân trong một gia đình khá giả, được học hành chu đáo và có quan hệ họ hàng với Phan Châu Trinh. Sau khi đỗ Tam trường khoa Canh Tý năm 1900, ông không tiếp tục con đường khoa cử mà trở về quê tìm cách góp sức cứu nước. Năm 1903, ông nhận chức lý trưởng Phú Lâm với suy nghĩ: “Nếu không làm được việc lớn cho thiên hạ thì cũng có thể làm điều đúng trong một làng.” Từ đây, ông bắt đầu công cuộc cải cách ngay trên quê hương mình.

Trước hết, Lê Cơ chú trọng “khai dân trí”. Ông vận động nhân dân xây dựng Trường Tân học Phú Lâm, khai giảng năm 1904. Trường dạy chữ Quốc ngữ, chữ Hán, chữ Pháp cùng các kiến thức lịch sử, địa lý, toán học, khoa học và rèn luyện thể chất. Đặc biệt, trường có lớp dành cho nữ sinh, điều rất mới mẻ trong xã hội đương thời. Việc học không nhằm mục đích thi cử, làm quan mà hướng đến nâng cao hiểu biết, lập thân, lập nghiệp và phục vụ cộng đồng. Từ mô hình Phú Lâm, tư tưởng học chữ Quốc ngữ và giáo dục thực nghiệp tiếp tục lan rộng ra nhiều nơi.

Không dừng lại ở giáo dục, Lê Cơ còn thực hiện “hậu dân sinh” bằng những hoạt động kinh tế thiết thực. Năm 1904, ông vận động nhân dân góp vốn lập Thương hội Bình dân, tổ chức mua bán hàng hóa và hỗ trợ người dân địa phương. Ông còn thành lập các nông đoàn, hợp xã, vận động khai hoang, trồng quế, chè, tiêu và tạo điều kiện để người nghèo có đất sản xuất. Các hoạt động như lập lò rèn, xưởng mộc, phát triển nghề thủ công cũng góp phần tạo thêm sinh kế cho người dân. Thương hội đồng thời trở thành nơi các nhà yêu nước gặp gỡ, trao đổi và vận động phong trào Duy Tân.

Về “chấn dân khí”, Lê Cơ vận động người dân từ bỏ những tập tục lạc hậu, thực hiện nếp sống mới như cắt tóc ngắn, mặc trang phục mới, hạn chế cờ bạc, rượu chè và xây dựng tinh thần tương trợ. Ông còn tổ chức lực lượng canh phòng, bảo đảm an ninh trong làng. Nhờ những cải cách đồng bộ về giáo dục, kinh tế và đời sống xã hội, Phú Lâm trở thành một điểm sáng của phong trào Duy Tân ở Quảng Nam.

Những hoạt động của Lê Cơ nhanh chóng khiến chính quyền thực dân chú ý. Năm 1908, ông tham gia lãnh đạo phong trào chống sưu thuế ở Quảng Nam, bị bắt và kết án khổ sai. Sau khi trở về, ông tiếp tục tham gia hoạt động yêu nước và đến năm 1916 tham gia cuộc khởi nghĩa gắn với vua Duy Tân cùng các chí sĩ như Thái Phiên, Trần Cao Vân. Cuộc khởi nghĩa thất bại, Lê Cơ bị đày đến nhà tù Lao Bảo. Tại đây, khi chứng kiến một người tù bị lính đánh đập, ông can thiệp và bị bắn chết. Ông hy sinh năm 1916, để lại hình ảnh một người yêu nước có khí phách và tinh thần hành động mạnh mẽ.

Điều đáng nhớ ở Lê Cơ là ông đã chứng minh rằng tư tưởng cải cách chỉ thực sự có ý nghĩa khi được biến thành hành động cụ thể. Từ một làng quê nhỏ bé, ông thử nghiệm việc đổi mới giáo dục, phát triển kinh tế, tổ chức cộng đồng và xây dựng đời sống mới. Vì vậy, câu chuyện về Lê Cơ không chỉ là một câu chuyện về một chí sĩ yêu nước, mà còn là câu chuyện về một người dám nghĩ, dám làm và biến quê hương thành nơi thực nghiệm những tư tưởng tiến bộ của thời đại.

TÀI LIỆU THAM KHẢO

Báo Đà Nẵng. (2013). Lê Cơ – Một đoạn lịch sử bí ẩn mà trong có lắm điều hay (tiếp theo và hết). Báo Đà Nẵng

Cổng Thông tin điện tử thành phố Đà Nẵng. (n.d.). Lê Cơ (1859–1916). Cổng Thông tin điện tử thành phố Đà Nẵng

Thanh An. (2023). Doanh nhân Lê Cơ: Người thực hành duy tân xuất sắc. Doanh Nhân Sài Gòn/HTV. HTV – Doanh Nhân Sài Gòn

Thanh Niên. (2005). Lê Cơ – Nhà thực hành xuất sắc của phong trào Duy Tân. Báo Thanh Niên