Người thuyền trưởng đi tìm đàn cá giữa mùa gió

Những năm đầu sau khi miền Bắc được giải phóng, phần lớn tàu đánh cá thường ra khơi vào ban ngày rồi trở về bến trước khi trời tối.

Khi biển nổi gió lớn, tàu phải nằm bờ.

Đó là một lựa chọn dễ hiểu. Phương tiện đánh bắt còn nhỏ, máy móc và thiết bị hàng hải hạn chế. Ngoài biển đêm, người đi biển phải đối mặt với sóng lớn, gió mạnh và nguy cơ mất phương hướng. Chỉ một trục trặc của động cơ hoặc một sai lệch trong việc nhận biết luồng nước cũng có thể đẩy cả con tàu vào tình thế nguy hiểm.

Nhưng nếu tất cả tàu đều nằm bờ khi mùa gió đến, sản lượng cá sẽ giảm. Trong khi ấy, miền Bắc vừa bước ra khỏi chiến tranh, đời sống người dân còn nhiều thiếu thốn và nhu cầu thực phẩm ngày một lớn.

Thuyền trưởng Hồ Xuân Tuyên quyết định thử một cách làm khác.

Ông sinh năm 1927 tại xã Ân Tường Đông, huyện Hoài Ân, tỉnh Bình Định. Sau năm 1954, ông tập kết ra Bắc, được đào tạo rồi công tác tại Đoàn tàu đánh cá Hạ Long ở Hải Phòng.

Hồ Xuân Tuyên vốn chưa có nhiều năm làm nghề đánh cá biển. Ông phải học từ những công việc cơ bản: nhận biết con nước, hướng gió, đặc điểm của từng ngư trường và cách vận hành tàu trong những điều kiện thời tiết khác nhau.

Ông nhận thấy thời gian hoạt động của tàu còn bị giới hạn. Ban ngày tàu ra khơi, đến tối lại trở về. Khi gió mạnh, chuyến biển bị hủy. Con tàu vì thế có nhiều thời gian nằm bến, còn khả năng đánh bắt ngoài khơi chưa được sử dụng hết.

Hồ Xuân Tuyên đề xuất tổ chức đánh cá trong mùa gió và kéo dài thời gian bám biển.

Điều đó không có nghĩa là bất chấp thời tiết. Muốn ở lại ngoài biển cả ngày lẫn đêm, thuyền trưởng và thủy thủ phải nghiên cứu kỹ hơn về ngư trường, chuẩn bị nhiên liệu, lương thực, nước ngọt và phương án ứng phó khi sóng gió thay đổi.

Nửa đêm, khi nhiều tàu khác còn nằm trong bến, tàu của Hồ Xuân Tuyên đã vượt sóng ra khơi.

Những chuyến đi kéo dài khiến cuộc sống của thủy thủ trở nên khó khăn. Tàu nhỏ liên tục chao lắc, bữa ăn và giấc ngủ đều bị sóng biển làm gián đoạn. Khi gặp gió lớn, mọi người phải vừa giữ an toàn cho tàu, vừa bảo vệ ngư cụ và số cá đã đánh bắt được.

Nhưng ở lại ngoài khơi lâu hơn cũng giúp họ có thêm thời gian quan sát sự di chuyển của đàn cá.

Không phải khu vực nào cũng có cá quanh năm. Nhiệt độ nước, dòng chảy, mùa gió và nguồn thức ăn đều ảnh hưởng đến nơi cá tập trung. Hồ Xuân Tuyên cùng các thủy thủ ghi nhớ từng chuyến đi, so sánh những địa điểm đã thả lưới và tìm cách xác định vùng biển có sản lượng tốt hơn.

Thay vì chỉ quay lại những ngư trường quen thuộc, ông mở rộng phạm vi hoạt động của tàu.

Có chuyến không tìm thấy đàn cá như dự tính. Công sức, nhiên liệu và thời gian có nguy cơ bị mất. Nhưng mỗi lần như vậy, người thuyền trưởng lại có thêm dữ liệu về luồng nước và tập tính của cá. Những kinh nghiệm ấy được dùng để điều chỉnh hành trình tiếp theo.

Ông đồng thời cải tiến phương pháp đánh bắt, sắp xếp lại công việc trên boong và tìm cách giảm những chi phí không cần thiết. Mục tiêu không chỉ là mang về nhiều cá hơn mà còn phải sử dụng hiệu quả con tàu, nhiên liệu và sức lao động của thủy thủ.

Theo báo cáo tại Đại hội liên hoan Anh hùng, chiến sĩ thi đua toàn quốc lần thứ ba, Hồ Xuân Tuyên đã tìm được những nơi có nhiều cá, cải tiến kỹ thuật và hoàn thành vượt mức kế hoạch được giao.

Nhưng thành tích của ông không dừng lại ở một con tàu.

Trong đội tàu có những công nhân tay nghề còn yếu hoặc chưa quen với nhịp lao động dài ngày ngoài biển. Hồ Xuân Tuyên trực tiếp hướng dẫn, chia sẻ kinh nghiệm và giúp họ tiến bộ. Ông xây dựng cách phối hợp giữa thuyền trưởng, máy trưởng và thủy thủ để mọi người cùng chịu trách nhiệm về kết quả của chuyến đi.

Từ một đơn vị còn yếu, đội tàu dần trở thành tập thể lao động xã hội chủ nghĩa.

Mỗi chuyến tàu trở về mang theo cá để cung cấp cho người dân và các cơ sở chế biến. Trong hoàn cảnh đất nước còn thiếu thốn, sản lượng đánh bắt vượt kế hoạch không chỉ là thành tích của riêng xí nghiệp. Đó còn là nguồn thực phẩm góp phần cải thiện đời sống của nhân dân miền Bắc.

Năm 1962, Hồ Xuân Tuyên được Nhà nước tuyên dương Anh hùng Lao động.

Trong bằng công nhận danh hiệu, ông được ghi nhận là người thuyền trưởng luôn chịu đựng gian khó, quan tâm đến lợi ích của xí nghiệp, tìm cách tăng thu nhập, giảm chi phí, cải tiến phương pháp đánh cá và mở rộng ngư trường.

Câu chuyện về ông từng được kể lại trong bài “Đi tìm đàn cá” và đưa vào tài liệu học tập của một thế hệ học sinh.

Nhan đề ấy diễn tả đúng nhất công việc của Hồ Xuân Tuyên.

Ông không chờ đàn cá tự tìm đến con tàu. Ông chủ động rời bến, đi vào mùa gió, quan sát biển và tìm kiếm những vùng nước mới. Thành quả không đến từ một chuyến đi may mắn mà được tích lũy qua nhiều đêm mất ngủ và nhiều lần thử nghiệm.

Hồ Xuân Tuyên mất năm 2011. Từ những con tàu nhỏ của Đoàn tàu đánh cá Hạ Long năm xưa, ngành khai thác thủy sản Việt Nam đã phát triển với những phương tiện lớn hơn, thiết bị định vị và dò cá hiện đại hơn.

Nhưng máy móc hiện đại không làm giảm ý nghĩa của những chuyến đi đầu tiên.

Bởi trước khi có thiết bị giúp con người nhìn xuống lòng biển, từng có một người thuyền trưởng dựa vào kinh nghiệm, lòng kiên trì và tinh thần trách nhiệm để đi tìm đàn cá giữa những ngày biển động.

Trong một thời kỳ đất nước cần từng cân lương thực, ông và đồng đội đã viết nên lịch sử bằng những mẻ lưới kéo lên từ biển.