NGƯỜI TRÍ THỨC GIỮA THỜI HOA LỬA - CÂU CHUYỆN VỀ LÊ QUÝ ĐÔN

NGƯỜI TRÍ THỨC GIỮA THỜI HOA LỬA                                                               CÂU CHUYỆN VỀ LÊ QUÝ ĐÔN

         Giữa thế kỷ XVIII, khi xã hội Đại Việt trải qua nhiều biến động, chiến tranh và những cuộc tranh giành quyền lực khiến cuộc sống của nhân dân gặp không ít khó khăn, có một con người đã bước vào lịch sử bằng trí tuệ, lòng yêu nước và khát vọng đem những điều mình học được để phục vụ đất nước. Đó là Lê Quý Đôn – một trong những học giả xuất chúng nhất của Việt Nam thế kỷ XVIII.

        Lê Quý Đôn, tên thật là Lê Danh Phương, tự Doãn Hậu, hiệu Quế Đường, sinh ngày 2 tháng 8 năm 1726 tại làng Diên Hà, nay thuộc huyện Hưng Hà, tỉnh Thái Bình. Ông sinh ra trong một gia đình có truyền thống khoa bảng. Cha ông là Lê Trọng Thứ, một vị tiến sĩ từng giữ chức quan cao trong triều đình. Ngay từ nhỏ, Lê Quý Đôn đã nổi tiếng thông minh, ham học và có trí nhớ đặc biệt. Khi mới 14 tuổi, ông đã học được phần lớn kinh sử của Nho gia.

       Con đường học tập của Lê Quý Đôn khiến người đương thời vô cùng khâm phục. Năm 17 tuổi, ông đỗ Giải nguyên; sau đó tiếp tục đỗ Hội nguyên và Bảng nhãn. Từ một cậu bé ham đọc sách, Lê Quý Đôn trở thành một vị quan, một nhà sử học, nhà văn hóa và nhà bác học có kiến thức sâu rộng trên nhiều lĩnh vực.

      Nhưng điều đáng quý ở ông không chỉ nằm ở những bảng vàng, những chức quan hay những trang sách. Lê Quý Đôn sống trong một thời đại đầy biến động. Ông hiểu rằng tri thức nếu chỉ nằm trên những trang sách thì chưa đủ. Người có học phải biết nhìn vào cuộc sống, hiểu nỗi khổ của nhân dân và tìm cách làm cho đất nước tốt đẹp hơn.

       Và cũng từ đó, cuộc đời của Lê Quý Đôn bắt đầu gắn với những chuyến đi, những công việc khó khăn và cả những năm tháng đất nước chìm trong biến động.

Có những con người bước vào lịch sử bằng thanh gươm. Có những con người lại chiến đấu bằng trí tuệ. Lê Quý Đôn thuộc về những con người thứ hai.  Năm 1756, khi đất nước còn nhiều bất ổn, Lê Quý Đôn được giao những công việc liên quan đến quân sự. Ông từng tham gia phối hợp công việc ở các vùng Sơn Tây, Tuyên Quang, Hưng Hóa và có thời gian cùng quân đội đối phó với lực lượng của Hoàng Công Chất. Những nhiệm vụ ấy cho thấy ông không phải một học giả chỉ biết ngồi bên án sách, mà còn là một vị quan được giao những trọng trách trong hoàn cảnh đất nước nhiều biến động.

       Nhưng nếu chỉ kể về những nhiệm vụ quân sự ấy thì vẫn chưa thể nói hết giá trị của Lê Quý Đôn. Năm 1760, ông được cử đi sứ sang nhà Thanh. Đó là một hành trình dài và đầy thử thách. Trên đường đi, trước cách ứng xử thiếu tôn trọng của một số quan lại nhà Thanh đối với đoàn sứ Đại Việt, Lê Quý Đôn đã thể hiện thái độ cứng cỏi, bảo vệ danh dự của quốc gia. Tại Yên Kinh, ông gặp gỡ nhiều học giả và trí thức, trao đổi về lịch sử, triết học, văn hóa và khoa học. Chính chuyến đi ấy giúp ông mở rộng tầm mắt, tiếp thu thêm nhiều kiến thức mới về thế giới. Những năm sau đó, Lê Quý Đôn tiếp tục được giao nhiều trọng trách. Đặc biệt, năm 1776, ông được cử làm Hiệp trấn tham tán quân cơ ở Thuận Hóa. Đây là giai đoạn tình hình chính trị và quân sự ở khu vực này rất phức tạp. Trong hoàn cảnh ấy, ông không chỉ quan tâm đến việc trị an mà còn chú ý quan sát đời sống xã hội và ghi chép những điều mắt thấy tai nghe.

Ảnh tư liệu của bài viết.

Từ những chuyến đi và những trải nghiệm thực tế ấy, Lê Quý Đôn đã biên soạn nhiều tác phẩm có giá trị. Trong đó có “Phủ biên tạp lục”, ghi chép khá phong phú về vùng Thuận Hóa và Quảng Nam cùng tình hình xã hội Đàng Trong. Ông còn để lại nhiều công trình quan trọng về lịch sử, địa lý, văn hóa và tri thức của dân tộc. Có thể nói, giữa “thời hoa lửa”, Lê Quý Đôn đã chọn cho mình một cách chiến đấu đặc biệt: dùng tri thức để hiểu đất nước, dùng ngòi bút để lưu giữ những điều mắt thấy tai nghe và dùng trách nhiệm của một người làm quan để góp phần giải quyết những vấn đề của xã hội. Ông từng đi qua những vùng đất đầy biến động, gặp gỡ nhiều tầng lớp con người, chứng kiến cảnh nhân dân khốn khó. Mỗi chuyến đi không chỉ làm ông hiểu thêm về đất nước mà còn trở thành nguồn tư liệu quý giá cho những công trình ông để lại.  Nếu những người lính bảo vệ đất nước bằng lòng dũng cảm nơi trận tuyến, thì Lê Quý Đôn đã góp phần bảo vệ và xây dựng đất nước bằng một “vũ khí” khác – đó là tri thức.

        Năm 1784, Lê Quý Đôn qua đời, để lại một di sản đồ sộ về lịch sử, địa lý, văn hóa, giáo dục và nhiều lĩnh vực tri thức khác. Cuộc đời ông khép lại, nhưng những trang sách ông để lại vẫn tiếp tục kể cho các thế hệ sau về một đất nước Việt Nam trong thế kỷ XVIII.

Hơn hai thế kỷ đã trôi qua kể từ ngày Lê Quý Đôn rời khỏi cuộc đời. Xã hội hôm nay đã thay đổi rất nhiều. Không còn những chuyến đi sứ bằng đường bộ kéo dài hàng tháng, không còn những cuộc tranh chấp quyền lực như thời ông sống. Thế hệ trẻ ngày nay được học tập trong những ngôi trường khang trang, tiếp cận internet, máy tính, trí tuệ nhân tạo và một kho tri thức rộng lớn của nhân loại. Thế nhưng, câu chuyện về Lê Quý Đôn vẫn còn nguyên giá trị. Điều đầu tiên mà thế hệ trẻ có thể học ở ông là tinh thần ham học. Lê Quý Đôn không ngừng đọc, không ngừng quan sát và không ngừng đặt câu hỏi trước những điều mình chưa biết. Tri thức đối với ông không phải là phương tiện để khoe tài, mà là hành trang để hiểu con người, hiểu xã hội và phục vụ đất nước. Điều thứ hai là tinh thần học đi đôi với hành. Lê Quý Đôn không chỉ đọc sách. Ông đi nhiều nơi, quan sát cuộc sống, tìm hiểu tình hình nhân dân và ghi chép những gì mình chứng kiến. Chính sự kết hợp giữa sách vở và thực tế đã tạo nên một học giả có tầm nhìn rộng lớn. Điều thứ ba là trách nhiệm với quê hương, đất nước. Trong bất kỳ vị trí nào, Lê Quý Đôn đều cố gắng hoàn thành công việc được giao. Ông từng làm quan, đi sứ, tham gia công việc quân sự, nghiên cứu lịch sử và ghi chép về đời sống xã hội. Những việc làm ấy cho thấy người có tài năng càng cần có trách nhiệm với cộng đồng.

       Ngày nay, mỗi học sinh không cần phải trở thành một Lê Quý Đôn thứ hai. Điều quan trọng là biết học tập bằng sự say mê, biết sử dụng tri thức đúng mục đích và biết biến những điều mình học được thành hành động có ích. Một học sinh chăm chỉ học tập hôm nay có thể trở thành một bác sĩ chữa bệnh cho mọi người, một kỹ sư xây dựng những công trình mới, một giáo viên gieo chữ cho thế hệ tương lai, một nhà khoa học khám phá những điều chưa biết hoặc một người lao động bình thường nhưng sống có trách nhiệm với gia đình và xã hội. Lê Quý Đôn đã để lại cho chúng ta một bài học giản dị mà sâu sắc: thời đại có thể thay đổi, phương tiện học tập có thể thay đổi, nhưng giá trị của tri thức, lòng trách nhiệm và khát vọng cống hiến thì không bao giờ mất đi.

       Giữa “thời hoa lửa”, ông đã dùng trí tuệ để phụng sự đất nước. Còn thế hệ trẻ hôm nay có thể tiếp nối ngọn lửa ấy bằng việc học tập nghiêm túc, sống nhân ái, có trách nhiệm và không ngừng vươn lên. Tên tuổi Lê Quý Đôn vì thế không chỉ nằm lại trong những trang sách lịch sử. Ông còn hiện diện trong bài học của mỗi thế hệ: rằng một con người có thể không cầm thanh gươm ra trận nhưng vẫn có thể cống hiến cho non sông bằng trí tuệ, bản lĩnh và một trái tim luôn hướng về đất nước.

      Lê Quý Đôn đã sống trong một thời đại đầy biến động nhưng không để hoàn cảnh làm lu mờ khát vọng học tập và cống hiến. Ông để lại cho dân tộc một kho tàng tri thức quý giá và một tấm gương về tinh thần học hỏi, trách nhiệm với đất nước. Nếu thời gian là dòng sông không ngừng chảy, thì những giá trị mà Lê Quý Đôn để lại chính là những ngọn lửa vẫn còn được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác.

Và hôm nay, khi nhìn lại cuộc đời ông, chúng ta càng hiểu rằng: giữ gìn truyền thống không chỉ là nhớ về những người đi trước, mà còn là tiếp tục học tập, tiếp tục cống hiến và làm cho quê hương, đất nước ngày một tốt đẹp hơn.