NGƯỜI TRÒ NHỎ VÀ LỚP HỌC GIỮA CÔNG TRƯỜNG

Có những ký ức về chiến tranh không bắt đầu bằng tiếng bom mà bắt đầu bằng tiếng đọc bài. Trong ký ức của cựu thanh niên xung phong Tằng Văn Eng, người quê Nam Cường, Chợ Đồn, những năm tháng ở Đại đội 915 còn có hình ảnh một lớp học đặc biệt: học giữa công trường, dưới những tán cây, bên những chiếc xe ba gác và trên chính con đường mà họ đang ngày đêm sửa chữa.

Tằng Văn Eng sinh năm 1957. Khi tham gia TNXP, ông mới hơn 15 tuổi. Cũng như một số thanh niên Bắc Kạn thời ấy, ông đã khai tăng tuổi để được đi TNXP. Đó là một chi tiết rất đặc biệt cho thấy sức hút của lý tưởng thời chiến đối với lớp thanh niên trẻ. Nhiều người khi ấy còn chưa đủ tuổi theo quy định nhưng vẫn tìm cách được tham gia, bởi họ muốn thoát ly, muốn được góp sức và muốn trở thành một phần của cuộc chiến đấu chung. Tư liệu về Đại đội 915 xác nhận Tằng Văn Eng là một trong những người sinh năm 1957 tham gia đơn vị khi mới hơn 15 tuổi.

Ở Đại đội 915, bên cạnh công việc thông đường, lấp hố bom và vận chuyển hàng hóa, các đội viên còn được tạo điều kiện học văn hóa. Người thầy của họ là Hà Văn Ly. Lớp học không có phòng học khang trang, không có bàn ghế đúng nghĩa. Có lúc học sinh ngồi trên nền đất, bảng viết là một cánh cửa hoặc mảnh ván. Có khi trong giờ nghỉ, chiếc xe ba gác được lật nghiêng để làm bảng. Thầy Ly viết bài lên đó, còn những người lính trẻ quây quần xung quanh để học. Tằng Văn Eng sau này nhớ rằng nhiều hôm trên công trường, các đội viên còn tranh luận về tác giả, tác phẩm và nội dung bài học. Khi có điều gì chưa thống nhất, thầy Ly lại đứng ra giải thích cho mọi người.

Hình ảnh ấy thật đẹp giữa những năm tháng chiến tranh. Một bên là con đường đang bị bom đạn đe dọa, một bên là những trang sách còn dang dở. Những người TNXP vừa là người lao động trên công trường, vừa là những học sinh. Họ có thể vừa khiêng đất đá, sửa đường, vận chuyển hàng hóa rồi ít phút sau lại ngồi xuống nghe giảng. Có lẽ chính những giờ học bình dị ấy đã giúp những người trẻ giữ được đời sống tinh thần, giữ được niềm tin rằng chiến tranh rồi sẽ kết thúc và họ sẽ có một ngày trở về tiếp tục học tập, xây dựng quê hương.

Nhưng với Đại đội 915, chiến tranh đã không cho tất cả mọi người cơ hội thực hiện ước mơ ấy. Đêm 24/12/1972, 60 đồng đội của họ hy sinh tại ga Lưu Xá. Tằng Văn Eng là một trong những người trở về. Sau chiến tranh, ký ức về lớp học giữa công trường và những người bạn năm xưa vẫn theo ông về quê. Những trang sách đã từng được viết trên nền đất có thể đã không còn, chiếc xe ba gác năm nào cũng đã biến mất, nhưng những bài học thì vẫn ở lại. Đó không chỉ là bài học văn hóa, mà còn là bài học về tuổi trẻ, về lòng yêu nước và về giá trị của cơ hội được sống trong hòa bình.

Từ Nam Cường, Chợ Đồn, một cậu thiếu niên hơn 15 tuổi năm nào đã bước vào chiến tranh với một chiếc ba lô và khát vọng được cống hiến. Ông trở về, mang theo ký ức về một lớp học không có bàn ghế nhưng có những người thầy tận tâm và những học trò luôn khát khao hiểu biết. Câu chuyện ấy khiến chúng ta nhận ra rằng trong những năm tháng khốc liệt nhất, con người vẫn không ngừng hướng về tương lai. Giữa tiếng bom, họ vẫn học; giữa gian khổ, họ vẫn mơ; và giữa chiến tranh, họ vẫn tin rằng một ngày nào đó đất nước sẽ hòa bình để những người trẻ có thể trở về với những trang sách còn dang dở.