Người trở về bên dòng Thạch Hãn

Có những người đi qua chiến tranh rồi trở về với cuộc sống đời thường. Nhưng cũng có những người, dù chiến tranh đã lùi xa hơn nửa thế kỷ, trong tâm trí họ vẫn còn nguyên hình bóng những người đồng đội đã nằm lại. Với cựu chiến binh, nhà thơ Lê Bá Dương, Thành cổ Quảng Trị không chỉ là một địa danh lịch sử. Đó là một phần tuổi trẻ, là nơi ông đã chiến đấu, là nơi những người bạn chiến đấu cùng mình mãi mãi không trở về.

Năm 1968, khi tuổi đời còn rất trẻ, Lê Bá Dương tìm cách nhập ngũ để được ra chiến trường. Những năm tháng sau đó đưa người lính trẻ đến với Quảng Trị – một trong những chiến trường ác liệt nhất của cuộc kháng chiến chống Mỹ. Năm 1972, ông trực tiếp tham gia chiến đấu trong đội hình Trung đoàn 27, Sư đoàn 390, có mặt tại chiến trường Thành cổ Quảng Trị trong những ngày tháng khốc liệt nhất.

Mùa hè năm ấy, Thành cổ Quảng Trị trở thành nơi đối đầu quyết liệt giữa hai bên. Sau khi quân ta giải phóng thị xã Quảng Trị, đối phương mở cuộc phản kích quy mô lớn nhằm tái chiếm địa bàn chiến lược này. Ngày 28 tháng 6 năm 1972, cuộc hành quân “Lam Sơn 72” bắt đầu. Bom đạn liên tục trút xuống Thành cổ. Những trận đánh diễn ra ngày này qua ngày khác, đêm này qua đêm khác. Trong mưa bom, bão đạn, những người lính vẫn bám trụ, giữ từng vị trí, từng tấc đất.

Lê Bá Dương khi ấy cũng chỉ là một người lính trẻ. Ông cùng đồng đội bước vào trận chiến với hành trang là lòng yêu nước và niềm tin vào ngày chiến thắng. Nhưng chiến tranh không bao giờ chỉ có những câu chuyện về chiến thắng. Nó còn có những người nằm xuống, những người bị thương, những người mất tích và những người sống sót trở về nhưng mang theo ký ức không thể nào quên.

Trong những ngày chiến đấu ở Quảng Trị, Lê Bá Dương đã chứng kiến rất nhiều đồng đội hy sinh. Có những người vừa mới hôm trước còn nói chuyện, chia nhau từng ngụm nước, từng miếng lương khô, hôm sau đã nằm lại giữa trận địa. Có những người lính hy sinh khi tuổi đời còn chưa đến hai mươi. Những người lính ấy đã ra đi, nhưng với người còn sống, họ không bao giờ thực sự mất đi.

Chiến tranh kết thúc. Lê Bá Dương trở về với cuộc sống đời thường, nhưng Thành cổ Quảng Trị vẫn ở lại trong ký ức ông. Ở đó có những gương mặt đồng đội, những trận đánh, những ngày tháng mà ông không thể quên. Và hơn tất cả, ở đó có những người bạn mà ông chưa thể đưa về quê hương.

Nhiều năm sau ngày đất nước hòa bình, ông trở lại Quảng Trị.

Trở lại chiến trường xưa, người lính năm nào không mang theo súng đạn. Ông mang theo những bó hoa.

Ông đi tìm những nơi đồng đội từng chiến đấu, từng hy sinh. Ông thả hoa xuống những dòng sông, những nơi mà ngày trước máu của đồng đội đã hòa vào đất nước. Đặc biệt, dòng Thạch Hãn trở thành nơi ông thường xuyên trở về.

Có lẽ, với Lê Bá Dương, mỗi bông hoa thả xuống dòng sông là một lời gọi tên đồng đội.

Không biết chính xác họ đang ở đâu.

Không biết dưới dòng nước kia còn bao nhiêu người.

Nhưng ông biết họ từng tồn tại, từng chiến đấu bên mình và từng có một tuổi trẻ giống như mình.

Ngày 27 tháng 7 năm 1987, trong một lần trở lại bên dòng Thạch Hãn, nỗi nhớ đồng đội đã trở thành những câu thơ:

Đò lên Thạch Hãn ơi chèo nhẹ
Đáy sông còn đó bạn tôi nằm
Có tuổi hai mươi thành sóng nước
Vỗ yên bờ bãi mãi ngàn năm.

Bốn câu thơ không dài, nhưng dường như chứa cả một đời người.

“Đáy sông còn đó bạn tôi nằm” – một câu thơ giản dị mà đau đớn. Không phải “những người lính”, không phải “những người đã hy sinh”, mà là “bạn tôi”. Bởi với người trở về, những người nằm lại không phải là những cái tên xa lạ trong một danh sách liệt sĩ. Họ là bạn, là đồng đội, là những người từng cùng nhau chia sẻ sự sống giữa chiến trường.

Và rồi “có tuổi hai mươi thành sóng nước”.

Tuổi hai mươi – cái tuổi đẹp nhất của đời người – đã không trở về. Họ không có một mái tóc bạc, không có những đứa con trưởng thành, không có những năm tháng tuổi già. Tuổi trẻ của họ dừng lại ở Thành cổ, rồi hòa vào dòng Thạch Hãn, trở thành một phần của đất nước.

Từ những bông hoa của một người lính trở về tìm bạn, việc thả hoa tưởng niệm trên sông Thạch Hãn dần trở thành một hình ảnh giàu ý nghĩa trong đời sống tri ân của người dân Quảng Trị. Mỗi dịp tháng Bảy, dòng sông lại đón những bông hoa, những ngọn nến và những người tìm về tưởng nhớ các anh hùng liệt sĩ.

Nhưng với Lê Bá Dương, đó không đơn thuần là một nghi lễ.

Đó là cuộc trở về.

Trở về với những người bạn của tuổi hai mươi.

Trở về với những ngày tháng đã đi qua.

Trở về với Thành cổ – nơi một phần cuộc đời ông đã nằm lại cùng đồng đội.

Hơn nửa thế kỷ sau mùa hè năm 1972, Thành cổ Quảng Trị hôm nay đã mang dáng vẻ bình yên. Nơi đây thuộc phường Quảng Trị, tỉnh Quảng Trị. Những trận địa năm xưa giờ đã trở thành không gian tưởng niệm. Người dân, cựu chiến binh, học sinh và du khách từ nhiều nơi tìm về thắp hương, dâng hoa. Dòng Thạch Hãn vẫn chảy qua vùng đất ấy, nhưng không còn mang tiếng bom đạn của chiến tranh.

Lê Bá Dương vẫn trở về.

Năm tháng làm mái tóc người lính năm nào bạc đi, nhưng dường như không thể làm nhạt đi ký ức về đồng đội. Những lần trở lại Quảng Trị, ông vẫn mang theo hoa và nén hương. Có những chuyến trở về cùng con trai. Có lẽ đó cũng là cách ông kể cho thế hệ sau nghe về những người đã không còn cơ hội trở về.

Từ một người lính của Thành cổ năm 1972 đến một người trở về bên dòng Thạch Hãn sau chiến tranh, câu chuyện của Lê Bá Dương đã trở thành câu chuyện về lòng biết ơn.

Ông không thể đưa tất cả đồng đội trở về.

Không thể biết hết tên tuổi của những người đã nằm lại.

Nhưng ông có thể làm một việc mà người còn sống có thể làm: nhớ họ.

Nhớ bằng những bó hoa.

Nhớ bằng những câu thơ.

Nhớ bằng những lần trở lại.

Và nhớ bằng cách kể cho thế hệ hôm nay rằng dưới dòng Thạch Hãn hiền hòa kia từng có những người lính trẻ đã gửi lại tuổi xuân của mình.

Hôm nay, khi đứng trước Thành cổ Quảng Trị, người ta có thể không còn hình dung được hết sự khốc liệt của 81 ngày đêm năm ấy. Cỏ cây đã xanh trở lại. Thành cổ đã trở thành một không gian bình yên. Nhưng lịch sử vẫn còn đó trong từng nén hương, từng câu chuyện của những người trở về.

Tôi nghĩ, câu chuyện của Lê Bá Dương đẹp nhất không phải ở những danh hiệu hay những câu thơ nổi tiếng. Điều đáng quý nhất là sau chiến tranh, ông vẫn nhớ những người đã nằm lại.

Bởi một người lính có thể rời khỏi chiến trường, nhưng chiến trường không dễ dàng rời khỏi trái tim người lính.

Và Thành cổ Quảng Trị cũng vậy.

Hơn năm mươi năm đã trôi qua, nhưng với Lê Bá Dương, những người đồng đội tuổi hai mươi vẫn còn đó. Họ ở dưới dòng Thạch Hãn, trong lòng đất Thành cổ, trong những bông hoa được thả xuống mỗi mùa tháng Bảy và trong những câu thơ mà người đời vẫn đọc.

“Có tuổi hai mươi thành sóng nước
Vỗ yên bờ bãi mãi ngàn năm.”

Dòng Thạch Hãn hôm nay vẫn chảy.

Những bông hoa vẫn trôi.

Và câu chuyện về những người lính năm ấy vẫn được kể lại.

Để chúng ta hiểu rằng có những người đã sống một tuổi hai mươi rất ngắn, nhưng sự hy sinh của họ thì sống mãi.

Để mỗi người hôm nay biết trân trọng hơn cuộc sống hòa bình.

Và để khi trở về bên Thành cổ Quảng Trị, chúng ta biết bước thật nhẹ, nói thật khẽ, bởi dưới mỗi tấc đất nơi đây có thể vẫn còn một người lính trẻ đang nằm lại với tuổi hai mươi của mình.