Người truyền lửa bằng kỷ vật chiến tranh

Tại thị trấn Kẻ Sặt, huyện Bình Giang, tỉnh Hải Dương, căn nhà thấp, ẩm và tối nhưng như một “bảo tàng tại gia” với những tủ kính, giá kệ, bày la liệt những đồ đạc cũ kỹ.

“Bảo tàng” trong mái nhà tranh

Ông Thiện gọi hơn 1.000 hiện vật của hai cuộc kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ mà ông sưu tầm được là một “gia tài vô giá”. Là một người lính đã từng đi qua cuộc chiến, ông thấu hiểu ý nghĩa của những vật dụng gắn bó như thế nào với đời lính. Và ông coi đó không chỉ là cách tri ân với đồng đội mà còn để “nhóm chút lửa của ký ức cho mai sau”.

Kỷ vật đầu tiên ông Thiện có được là chiếc áo trấn thủ của cha ông là cụ Phạm Thế Lương. Ông Thiện cho biết, đó là kỷ vật duy nhất của người cha đã hy sinh tại Hải Phòng năm 1952. Kỷ vật đó luôn hiện hữu, ám ảnh và thôi thúc khiến ông đi tìm những kỷ vật thời chiến như một sự tưởng nhớ.

Năm 1976 ông thực hiện chuyến đi tìm kỷ vật đầu tiên, kết quả mang về là chiếc máy quay Mandiven phát điện được các chiến sỹ quân y dùng để tạo ra ánh sáng, phục vụ cứu thương.

“Gia tài chiến tranh” được ông chia thành hai mảng, một là các “hiện vật cứng”, hai là “hiện vật mềm”. “Hiện vật cứng” là những vật có thể tay sờ, mắt thấy như: bộ quân phục đã bạc màu, khẩu AK gãy nòng, chiếc mũ tai bèo, chiếc bi đông có vết máu đồng đội, tấm kính vỡ của tàu chiến Mỹ…

Còn “hiện vật mềm” là những lá thư viết vội trước lúc hành quân, tờ nhật kí đã nhòe nét chữ, tấm ảnh kỷ niệm trên chiến trường, hay những tấm bản đồ quân sự…

Mỗi vật dụng trong kho tàng của người sưu tầm kỷ vật chiến tranh là một câu chuyện, gắn với quãng đời của một người lính. Có những kỷ vật rất đặc biệt như chiếc bút hiệu Pi-lốt của vị tướng tình báo Vũ Ngọc Nhạ, ông được gia đình vị tướng lừng danh tặng lại năm 2004, hay chiếc la bàn của anh hùng liệt sỹ Nguyễn Viết Xuân...

Những chuyến rong ruổi khắp miền Bắc, miền Trung đã mang đến cho ông Thiện những kỷ niệm không thể nào quên.

Người đàn ông dạn dày đã không cầm được nước mắt khi nhận chiếc hòm kỷ vật của 10 cô gái thanh niên xung phong ở miền Tây Quảng Trị. Sau chiến tranh, các cô không về quê mà ở lại nơi mình chiến đấu. Toàn bộ tư trang được chôn xuống đất và dự tính để làm “của hồi môn” cho các cô lấy chồng ở thế giới bên kia. Câu chuyện xót xa và hòm kỷ vật vẫn ám ảnh ông đến tận bây giờ.

Ông Thiện cũng đã khóc khi nhận chiếc bi đông đựng nước của anh Nguyễn Văn Thành ở xã Vĩnh Tuy, huyện Bình Giang. Năm 1972, trong trận càn ác liệt của Mỹ, rất nhiều đồng đội của anh Thành bị thương. Cả tiểu đội chỉ còn một bi đông nước của anh Thành. Từng ngụm nước được các anh san sẻ để lấy sức chống trả với trận càn ác liệt.

Truyền lửa cho mai sau

Hành trình đi tìm kỷ vật đồng đội của ông Thiện có những lần mất hàng tháng trời, có khi trong túi hết tiền phải nhờ mọi người quyên góp để về quê. Nhiều người cho ông là “gàn dở”, ông chỉ cười và vẫn lặng lẽ tiếp tục công việc.

Một trong những kỷ vật được ông Thiện cho rằng có giá trị lịch sử nhất là bộ tượng gồm bốn bức tiêu biểu cho bốn thành phần tham gia kháng chiến là: công, nông, binh, trí thức. Bốn bức tượng được người dân vùng “thủ đô kháng chiến” (Thái Nguyên) tạc vào năm 1947, khi bắt đầu bước vào chiến dịch Việt Bắc, phản ánh cuộc chiến toàn dân, toàn diện như lời Bác Hồ kêu gọi.

Hơn 60 năm trôi qua, bộ tượng vẫn không thay đổi nhiều. Có thể nói, “Tiểu đội” bằng gỗ này là bằng chứng sinh động về tinh thần hiên ngang, bất khuất dũng cảm vượt qua mọi gian khổ của quân và dân ta.

Nhiều người đến thăm “bảo tàng tại gia” của ông Thiện đã bày tỏ những cảm xúc khi được chứng kiến kỷ vật và được nghe những câu chuyện cảm động. Họ chia sẻ với ông bằng những dòng cảm tưởng chân thành.

Nhà thơ Lê Hoài Nguyên, Giám đốc Điện ảnh Công an nhân dân, từng khích lệ ông: “Đây là một việc làm hết sức có ý nghĩa của một người biết giữ gìn truyền thống và truyền lửa đến các thế hệ tương lai”.

“Hôm nay được nhìn lại những vật dụng quân y mà anh sưu tầm, tôi hết sức cảm động. Nhớ lắm những tháng ngày quân y trong rừng....” là những dòng lưu bút của người lính quân y Nguyễn Văn Bưởi trong cuốn sổ lưu niệm.

Điều khiến ông Thiện vui nhất là “bảo tàng” của mình thu hút những đoàn khách học sinh trong vùng đến tham quan. Ông mong những hiện vật mình gìn giữ sẽ mang lại cho các em những bài học ngoài sách vở về lịch sử, về những năm tháng chiến đấu gian khổ mà hào hùng của cha ông.

Một sinh viên khoa Lịch sử của Trường Cao đẳng sư phạm Hải Dương đã đồng cảm với ông: “Tôi mong được hiểu biết, khám phá thật nhiều những câu chuyện lịch sử, những chứng tích mà hai cuộc kháng chiến trường kỳ để lại. Những câu chuyện cảm động cùng với các kỷ vật kháng chiến sẽ là những bài học hữu ích, sinh động giúp tôi có kiến thức để truyền tải truyền thống yêu nước cho các em học sinh sau này”.

Ông Thiện cũng có một tâm nguyện ấp ủ từ lâu là sẽ xây một nhà trưng bày nho nhỏ để giới thiệu tất cả các hiện vật thời chiến sưu tầm được. Bởi lẽ, có như vậy thì những kỷ vật đó mới “kể được những câu chuyện về một thời hoa lửa” một cách sinh động nhất.