Người từ bỏ quan trường

Năm 1901, Phan Châu Trinh đỗ Phó bảng. Với một nhà Nho đương thời, đó là một thành tựu lớn. Con đường trước mắt có thể là quan trường, là chức tước và một cuộc sống tương đối ổn định.

Nhưng Phan Châu Trinh không chọn con đường ấy lâu dài.

Ông từng được bổ nhiệm làm Thừa biện Bộ Lễ. Tuy nhiên, đến năm 1904, ông xin từ quan. Đây là một quyết định quan trọng, bởi nó đánh dấu sự chuyển hướng rõ rệt trong cuộc đời ông.

Từ đây, ông không còn muốn dành phần lớn sức lực cho công việc trong bộ máy triều đình.

Ông muốn đi tìm một phương thức khác.

Phan Châu Trinh nhìn thấy sự khủng hoảng của xã hội phong kiến. Theo ông, nếu chỉ thay đổi người đứng đầu mà không thay đổi dân trí và đời sống xã hội thì đất nước khó có thể phát triển.

Vì vậy, ông chuyển hướng sang vận động cải cách.

Cùng Huỳnh Thúc Kháng và Trần Quý Cáp, ông bắt đầu cuộc vận động Duy Tân ở Quảng Nam.

Đây là một lựa chọn không dễ dàng.

Rời quan trường đồng nghĩa với việc từ bỏ một vị trí có thể đem lại danh lợi. Nhưng đối với Phan Châu Trinh, danh lợi cá nhân không phải điều ông tìm kiếm.

Ông muốn xã hội thay đổi từ bên trong.

Tư tưởng ấy về sau được thể hiện qua ba nội dung thường được nhắc đến: khai dân trí, chấn dân khí và hậu dân sinh.

“Khai dân trí” hướng tới giáo dục.

“Chấn dân khí” hướng tới nâng cao ý thức và tinh thần của người dân.

“Hậu dân sinh” hướng tới cải thiện đời sống kinh tế.

Ba nội dung liên kết với nhau.

Một người dân không thể có đầy đủ quyền làm chủ nếu không được học.

Một xã hội khó phát triển nếu người dân không có ý thức về quyền lợi và trách nhiệm.

Và mọi tư tưởng cải cách đều khó bền vững nếu đời sống nhân dân vẫn nghèo đói.

Phan Châu Trinh muốn thay đổi cả ba phương diện ấy.

Quyết định từ quan vì vậy không đơn giản là rời khỏi một chức vụ.

Đó là bước chuyển từ con đường làm quan sang con đường vận động xã hội.

Từ một người từng bước vào khoa cử, ông trở thành một nhà tư tưởng và nhà hoạt động.

Từ đây, cuộc đời ông bước vào những năm tháng đầy biến động.

Ông sẽ đi qua những cuộc diễn thuyết, những trường học mới, những phong trào kinh tế, những cuộc biểu tình chống sưu thuế, nhà tù Côn Đảo và những năm dài ở Pháp.

Một người đã từng có thể sống yên ổn trong quan trường lại chọn con đường gian nan.

Và chính lựa chọn ấy đã làm nên một phần quan trọng trong câu chuyện thời hoa lửa của Phan Châu Trinh.