Người viết giữa chiến hào

Giữa những năm tháng chiến tranh khốc liệt, có những người lính cầm súng để chiến đấu và cũng có những người cầm bút để lưu giữ sự thật của một thời đại. Liệt sĩ Hoàng Thượng Lân là một con người như thế – một chàng trai Hà Nội tài hoa, vừa là người lính, vừa là họa sĩ, vừa là người viết nhật ký giữa chiến hào. Cuộc đời ngắn ngủi của anh đã để lại những trang ghi chép chân thực, xúc động, sau này được tập hợp trong cuốn Tài hoa ra trận – một di sản tinh thần quý giá của thế hệ thanh niên Việt Nam thời kháng chiến chống Mỹ.

Hoàng Thượng Lân sinh năm 1946 tại Hà Nội, trong một gia đình có truyền thống nghệ thuật và báo chí. Cha anh là nhà báo, họa sĩ và dịch giả Hoàng Nguyên Kỳ. Tháng 7 năm 1967, ở tuổi 21, Hoàng Thượng Lân gác lại giảng đường mỹ thuật để tình nguyện nhập ngũ. Sau thời gian huấn luyện, Hoàng Thượng Lân được biên chế vào Tiểu đoàn 395, Sư đoàn 320B và hành quân vào chiến trường Quảng Trị – một trong những mặt trận khốc liệt nhất thời bấy giờ. Từ vùng đất “gió Lào cát trắng”, anh trực tiếp tham gia nhiều trận chiến ác liệt ở Gio Linh, Cam Lộ, Đại Độ, Mai Xá… Hai lần bị thương nhưng vẫn tiếp tục chiến đấu, anh được phong tặng danh hiệu “Dũng sĩ diệt Mỹ” và Huân chương Chiến công giải phóng.

Điều đặc biệt ở Hoàng Thượng Lân là giữa tiếng bom đạn, anh vẫn không rời bỏ niềm say mê nghệ thuật. Trong ba lô của người lính ấy luôn có những cuốn sổ nhỏ để ghi chép và phác họa. Anh viết về đồng đội, về những trận đánh, về nỗi nhớ nhà, về khát vọng hòa bình và cả những suy tư của một người trẻ đang sống giữa ranh giới mong manh của sự sống và cái chết. Những trang nhật ký của anh không nhằm tô đậm sự bi tráng mà ghi lại chiến tranh bằng cái nhìn trung thực của người trong cuộc. Chẳng hạn, với những làng đi qua, anh thấy :

"Có những bà mẹ thức suốt đứng nhìn theo đoàn quân rầm rập đi qua. Hỏi sao mẹ chưa đi ngủ, mẹ bảo: "Mẹ thương các con quá, mẹ không nỡ ngủ khi mà các con hãy còn đây".

Có lúc, đơn vị hành quân tới trạm, phân tán vào nhà dân để ổn định nơi ngủ, thấy nhà rộng rãi, vắng vẻ, xuống bếp vơ ít rơm rạ đun nước ngâm chân thì lại sờ phải người đang nằm trong đó. "À ra thế ! Họ nhường nhà trên cho bộ đội ngủ".

Người lính ra trận do đó cảm thấy rất cụ thể: "Chúng ta đang đi đấy, nhưng không phải riêng gì chúng ta. Cả miền bắc đang đi, ngày và đêm lúc nào cũng đi".

Hoàng Thượng Lân từng bị thương, cụt ngón tay cái bên phải nhưng vẫn kiên cường chiến đấu giữa chiến trường Quảng Trị. Ngày 5-3-1968, trong trận đánh ác liệt ở xóm Đại Độ, anh tiêu diệt bốn lính Mỹ và được phong tặng danh hiệu Dũng sĩ diệt Mỹ cấp 3. Ngày 4-11-1968, anh được trao Huân chương Giải phóng.

Năm 1970, Lân được điều ra miền Bắc. Những trang viết từ chiến trường của anh được đăng trên báo Nhân Dân, Quân đội Nhân dân. Dù được tạo điều kiện ở lại công tác, học văn hóa để thi vào đại học, anh vẫn quyết định trở lại chiến trường. Anh hiểu những gian khổ và hiểm nguy đang chờ phía trước, cũng hiểu nỗi đau mà sự hy sinh của mình sẽ để lại cho cha mẹ, nhưng vẫn chọn trở vào Nam, bởi đó là con đường anh tin có ý nghĩa nhất với tuổi trẻ của mình.

Tháng 10-1971, trên đường vượt sông Xê-băng-hiêng, Hoàng Thượng Lân hy sinh trong một trận bom B52. Dòng nước cuốn đi tập bản thảo cuối cùng của anh – có thể là những trang viết được chắt lọc từ những năm tháng chiến đấu và trải nghiệm sâu sắc nhất. Một người lính tài hoa đã nằm lại giữa chiến trường, để lại phía sau những trang nhật ký và một câu chuyện về lòng dũng cảm, lý tưởng sống và sự lựa chọn của một thế hệ.

Hơn nửa thế kỷ đã trôi qua, Hoàng Thượng Lân vẫn được nhớ đến như một người lính đặc biệt: chiến đấu bằng lòng quả cảm, lưu giữ ký ức bằng ngòi bút và mang theo tâm hồn nghệ sĩ vào giữa chiến trường. Những trang viết của anh không chỉ kể về chiến tranh mà còn nhắc nhở hôm nay rằng, ngay trong hoàn cảnh khốc liệt nhất, con người vẫn có thể gìn giữ tình yêu cuộc sống, khát vọng hòa bình và niềm tin vào tương lai.