Người viết sử để đánh thức lòng yêu nước

Phan Bội Châu không chỉ là một nhà hoạt động chính trị. Ông còn là một nhà văn hóa và nhà văn có khối lượng sáng tác lớn.

Trong hoàn cảnh đất nước bị đô hộ, ông cho rằng việc khơi dậy ý thức về lịch sử dân tộc có ý nghĩa quan trọng. Vì vậy, nhiều tác phẩm của ông viết về những nhân vật và sự kiện lịch sử Việt Nam.

Ông muốn người đọc nhìn thấy trong lịch sử những tấm gương về lòng yêu nước và trách nhiệm với quốc gia. Những nhân vật như Hai Bà Trưng và các anh hùng chống ngoại xâm được ông sử dụng để truyền tải những vấn đề của thời đại mình.

Một ví dụ là tác phẩm Trùng Quang tâm sử, được sáng tác trong khoảng 1921–1925. Phan Bội Châu mượn bối cảnh lịch sử để đặt ra những vấn đề về dân tộc, đất nước và con người trong xã hội thuộc địa.

Điểm đáng chú ý là ông không đơn thuần kể lại lịch sử. Ông sử dụng lịch sử để đối thoại với hiện tại. Những câu chuyện về quá khứ được đặt trong cách nhìn của một người đang sống trong thời kỳ mất nước.

Vì vậy, tác phẩm của Phan Bội Châu vừa có giá trị văn học vừa phản ánh tư tưởng chính trị của ông.

Tất nhiên, khi đọc các sáng tác lịch sử của ông, cần phân biệt giữa sự kiện lịch sử và cách nhà văn tái hiện lịch sử. Tác phẩm văn học có thể hư cấu hoặc hiện đại hóa một số tình huống để phục vụ tư tưởng của tác giả.

Điều đó không làm mất giá trị của tác phẩm. Ngược lại, nó giúp chúng ta hiểu rõ hơn cách một trí thức Việt Nam đầu thế kỷ XX nhìn nhận lịch sử dân tộc và sử dụng văn chương như một phương tiện thức tỉnh ý thức quốc gia.