Nguyễn An Ninh – người trí thức đánh thức một thế hệ thanh niên

Nguyễn An Ninh sinh ngày 15/9/1900, tại quê mẹ ở xã Long Thượng, huyện Cần Giuộc. Cha ông là Nguyễn An Khương, một nhà nho yêu nước từng tham gia các phong trào Đông Du, Đông Kinh Nghĩa Thục và Duy Tân. Từ nhỏ, Nguyễn An Ninh được học chữ Hán, sau đó theo học tại các trường Pháp - Việt.

Năm 1918, Nguyễn An Ninh sang Pháp học Luật tại Đại học Sorbonne, Paris. Chỉ sau khoảng hai năm, ông lấy được bằng cử nhân Luật. Trong thời gian ở Pháp, Nguyễn An Ninh có quan hệ với những người Việt Nam yêu nước như Phan Châu Trinh, Phan Văn Trường, Nguyễn Thế Truyền và Nguyễn Ái Quốc, đồng thời tiếp xúc với giới trí thức và những tư tưởng tiến bộ tại Pháp.

Ngày 25/1/1923, Nguyễn An Ninh trở về Việt Nam. Thay vì hành nghề luật, ông bắt đầu một giai đoạn hoạt động sôi nổi bằng diễn thuyết, viết báo và xuất bản sách. Trong một buổi diễn thuyết tại Hội Khuyến học Nam Kỳ ở Sài Gòn, với chủ đề Lý tưởng của thanh niên Việt Nam, ông kêu gọi thanh niên và trí thức nhận thức về hoàn cảnh của đất nước và trách nhiệm của thế hệ mình.

Cuối năm 1923, Nguyễn An Ninh cho xuất bản tờ báo tiếng Pháp La Cloche Fêlée – Chuông rè tại Sài Gòn. Tờ báo công khai phê phán chính quyền thực dân, đề cập đến các vấn đề chính trị, xã hội và truyền bá những tư tưởng tiến bộ. Điều đặc biệt ở Nguyễn An Ninh là ông không chỉ hướng tới một nhóm trí thức nhỏ. Những buổi diễn thuyết và hoạt động báo chí của ông tác động mạnh tới lớp thanh niên Nam Bộ đương thời. Báo Quân đội nhân dân đánh giá ông là một nhà tư tưởng, nhà văn hóa và một lãnh tụ của phong trào yêu nước Nam Bộ trước Cách mạng Tháng Tám.

Con đường ấy khiến Nguyễn An Ninh nhiều lần bị chính quyền thực dân bắt giam. Riêng tháng 4/1936, sau khi bị bắt, ông đã tuyệt thực phản đối; trước sự đấu tranh, ủng hộ của quần chúng, ông được trả tự do vào tháng 11 cùng năm.

Lần cuối cùng Nguyễn An Ninh bị bắt là năm 1939. Ngày 5/10 năm đó, ông bị kết án 5 năm tù và đày ra Côn Đảo. Trong điều kiện tù đày khắc nghiệt, sức khỏe của ông suy kiệt và ông qua đời tại nhà tù Côn Đảo ngày 14/8/1943, khi mới 42 tuổi.

Nguyễn An Ninh không sống đến ngày Cách mạng Tháng Tám thành công. Ông cũng không thuộc về một hình mẫu duy nhất: vừa là nhà báo, nhà tư tưởng, nhà hoạt động chính trị, vừa là một trí thức được đào tạo bài bản ở phương Tây nhưng lựa chọn trở về một đất nước còn dưới ách thuộc địa.

Ở Nguyễn An Ninh, tri thức không phải con đường để tìm kiếm một cuộc sống riêng thuận lợi hơn. Ông đem những điều mình học được trở lại với xã hội, dùng diễn đàn và trang báo để đặt ra câu hỏi về vận mệnh đất nước và trách nhiệm của thanh niên.

Đó cũng là lý do, hơn một thế kỷ sau những buổi diễn thuyết ở Sài Gòn, Nguyễn An Ninh vẫn được nhớ đến như một trong những trí thức tiêu biểu của phong trào yêu nước Việt Nam đầu thế kỷ XX.