Nguyễn Bá Khoản - người ghi lại lịch sử bằng ảnh

"Anh chụp cho bọn em một tấm nhé. Dù có hy sinh, ít ra cũng còn lại hình trong ảnh của anh". Giữa chiến lũy trong ngày Toàn quốc kháng chiến, câu nói của một chiến sĩ trẻ khiến Nguyễn Bá Khoản nghẹn lời, rơi nước mắt và bấm máy. Khoảnh khắc ấy, Hà Nội rực sáng trong sự bi tráng bất khuất, còn ông trở thành chứng nhân trung thành của lịch sử Thủ đô…

Đó là một câu chuyện ghi lại trong Nguyễn Bá Khoản - Những khoảnh khắc lịch sử, cuốn sách được nhà báo Diệu Ân (con gái ông) biên soạn, NXB Quân đội nhân dân ấn hành và vừa có buổi ra mắt tại Hà Nội ngày 23/9 vừa qua.

Người nghệ sĩ, chiến sĩ

So với lần ra mắt đầu tiên năm 1997, Nguyễn Bá Khoản - Những khoảnh khắc lịch sử trong lần tái bản này được chỉnh sửa, bổ sung thêm tư liệu. Theo đó, ấn phẩm không chỉ khẳng định giá trị nghệ thuật và tính sử liệu của những bức ảnh, mà còn làm sáng tỏ hơn sự hy sinh thầm lặng của người nghệ sĩ, chiến sĩ Nguyễn Bá Khoản (1917 - 1993).

Ra mắt sách “Nguyễn Bá Khoản - Những khoảnh khắc lịch sử” tại Hà Nội ngày 23/9

Cuốn sách dày 200 trang, kết cấu thành ba phần rõ rệt. Phần thứ nhất, Những bức ảnh lịch sử, giới thiệu đến độc giả những tác phẩm tiêu biểu của Nguyễn Bá Khoản, ghi lại các dấu mốc lớn của dân tộc: từ Cao trào Cách mạng (1936 - 1939), Cách mạng Tháng Tám và Bác Hồ (1945 - 1946), đến Phong trào Nam tiến và Toàn quốc kháng chiến ở Thủ đô. Phần thứ hai là Phụ chương hình ảnh, bổ sung thêm những tư liệu quý để người đọc có cái nhìn toàn diện hơn về chặng đường sáng tác của ông. Phần thứ ba, Nguyễn Bá Khoản - Cuộc đời và sự nghiệp, khắc họa lại chân dung một nghệ sĩ, chiến sĩ qua những thành tích nổi bật, đồng thời tập hợp các bài viết, cảm nhận của nhiều nhà nghiên cứu, nhà báo, nghệ sĩ nhiếp ảnh và người thân, tạo nên một cái nhìn đa chiều, vừa khách quan vừa chan chứa tình cảm.

Thực tế, cái tên Nguyễn Bá Khoản vốn không xa lạ với những khán giả yêu mến lịch sử và nhiếp ảnh Việt Nam. Ông sinh tại thôn Liễu Viên (huyện Thường Tín cũ) của Hà Nội, cha làm nghề thợ mộc, thường xuyên lui tới nhiều nơi trong quá trình kiếm sống. Máu rong ruổi từ cha truyền lại, cộng thêm niềm say mê nghề ảnh, khiến Nguyễn Bá Khoản cầm máy rất sớm. 18 tuổi, ông đã tham gia hoạt động cách mạng trong lĩnh vực báo chí - và chỉ 2 năm sau (1937) đã có những tác phẩm đầu tiên cho ảnh báo chí cách mạng.

Cuốn sách “Nguyễn Bá Khoản - Những khoảnh khắc lịch sử”

Cách mạng Tháng Tám bùng nổ, Nguyễn Bá Khoản là phóng viên của Tổng bộ Việt Minh, hoạt động ở Nam Bộ, Nam Trung Bộ, rồi tại Hà Nội trong dịp Toàn quốc kháng chiến (1946). Thời chống Pháp, ông cầm máy, có mặt ở khắp các chiến trường liên khu I, II, III, IV. Năm 1954, ông tham gia Ủy ban quân chính Hà Nội tiếp quản Thủ đô, sau đó công tác trong ngành văn hóa, rồi từ 1966 - 1972 làm phóng viên thuộc Ủy ban điều tra tội ác của đế quốc Mỹ trong chiến tranh Việt Nam.

Hành trình ấy hiện lên rõ nét trong Nguyễn Bá Khoản - Những khoảnh khắc lịch sử, khi gần 2/3 số trang sách là ảnh gắn với những dấu mốc trọng đại của dân tộc. Ống kính của ông ghi lại từ cuộc biểu tình 1/5/1938 ở khu Đấu Xảo, Tổng khởi nghĩa 19/8, ngày Độc lập 2/9, đến những ngày Toàn quốc kháng chiến ở Hà Nội... Người đọc cũng bắt gặp hình ảnh các đoàn quân Nam tiến, các trận đánh ở Lái Thiêu, Xuân Lộc, Tây Nguyên, cảnh Trung đoàn Thủ đô rút lui sau 60 ngày chiến đấu, chiến dịch Điện Biên, ngày tiếp quản Thủ đô 10/10/1954 và những năm kháng chiến chống Mỹ với trận địa phòng không Hà Nội hay cảnh tù binh phi công Mỹ.

Như lời ông Chu Chí Thành (Chủ tịch Hội Nghệ sĩ Nhiếp ảnh Việt Nam), để có được bộ lịch sử bằng hình ấy trong hơn nửa thế kỷ làm nghề, người nghệ sĩ - chiến sĩ Nguyễn Bá Khoản đã cầm chắc vũ khí đặc biệt - chiếc máy ảnh cổ Prontor II. Đến nay, hàng ngàn bức ảnh của ông đã được cung cấp cho các bảo tàng, đơn vị lưu trữ tại Việt Nam, cũng như nhiều tổ chức văn hóa, lịch sử trên thế giới.

Quần chúng cách mạng tràn vào chiếm Phủ Khâm sai Bắc Kỳ (Bắc Bộ phủ) ngày 19/8/1945. Ảnh: Nguyễn Bá Khoản

Khá thú vị, theo đại tá Nguyễn Văn Sáu (Phó Tổng biên tập NXB Quân đội nhân dân), nhiều bạn đọc chia sẻ: Họ từng quen thuộc với nhiều bức ảnh lịch sử nổi tiếng qua sách báo hay trên những tấm pano triển lãm, nhưng khi đọc cuốn sách này mới biết tác giả chính là Nguyễn Bá Khoản.

"Chúng tôi, những người lính được làm nhiệm vụ bảo vệ Tổ quốc trong thời bình hôm nay, cũng thật ngưỡng mộ những thế hệ cha anh như Nguyễn Bá Khoản" - ông Sáu nói - "Chúng tôi luôn tự hỏi, làm thế nào mà ở thời điểm vô cùng khó khăn về máy móc, phương tiện, kỹ thuật in phóng ảnh… ông lại có thể chụp được những bức ảnh chất lượng cả về bố cục, nội dung và mỹ thuật như vậy?".