Nguyễn Bá Khoản - người ghi lại lịch sử bằng ảnh
Cách mạng Tháng Tám bùng nổ, Nguyễn Bá Khoản là phóng viên của Tổng bộ Việt Minh, hoạt động ở Nam Bộ, Nam Trung Bộ, rồi tại Hà Nội trong dịp Toàn quốc kháng chiến (1946). Thời chống Pháp, ông cầm máy, có mặt ở khắp các chiến trường liên khu I, II, III, IV. Năm 1954, ông tham gia Ủy ban quân chính Hà Nội tiếp quản Thủ đô, sau đó công tác trong ngành văn hóa, rồi từ 1966 - 1972 làm phóng viên thuộc Ủy ban điều tra tội ác của đế quốc Mỹ trong chiến tranh Việt Nam.
Hành trình ấy hiện lên rõ nét trong Nguyễn Bá Khoản - Những khoảnh khắc lịch sử, khi gần 2/3 số trang sách là ảnh gắn với những dấu mốc trọng đại của dân tộc. Ống kính của ông ghi lại từ cuộc biểu tình 1/5/1938 ở khu Đấu Xảo, Tổng khởi nghĩa 19/8, ngày Độc lập 2/9, đến những ngày Toàn quốc kháng chiến ở Hà Nội... Người đọc cũng bắt gặp hình ảnh các đoàn quân Nam tiến, các trận đánh ở Lái Thiêu, Xuân Lộc, Tây Nguyên, cảnh Trung đoàn Thủ đô rút lui sau 60 ngày chiến đấu, chiến dịch Điện Biên, ngày tiếp quản Thủ đô 10/10/1954 và những năm kháng chiến chống Mỹ với trận địa phòng không Hà Nội hay cảnh tù binh phi công Mỹ.
Như lời ông Chu Chí Thành (Chủ tịch Hội Nghệ sĩ Nhiếp ảnh Việt Nam), để có được bộ lịch sử bằng hình ấy trong hơn nửa thế kỷ làm nghề, người nghệ sĩ - chiến sĩ Nguyễn Bá Khoản đã cầm chắc vũ khí đặc biệt - chiếc máy ảnh cổ Prontor II. Đến nay, hàng ngàn bức ảnh của ông đã được cung cấp cho các bảo tàng, đơn vị lưu trữ tại Việt Nam, cũng như nhiều tổ chức văn hóa, lịch sử trên thế giới. Khá thú vị, theo đại tá Nguyễn Văn Sáu (Phó Tổng biên tập NXB Quân đội nhân dân), nhiều bạn đọc chia sẻ: Họ từng quen thuộc với nhiều bức ảnh lịch sử nổi tiếng qua sách báo hay trên những tấm pano triển lãm, nhưng khi đọc cuốn sách này mới biết tác giả chính là Nguyễn Bá Khoản.
"Chúng tôi, những người lính được làm nhiệm vụ bảo vệ Tổ quốc trong thời bình hôm nay, cũng thật ngưỡng mộ những thế hệ cha anh như Nguyễn Bá Khoản" - ông Sáu nói - "Chúng tôi luôn tự hỏi, làm thế nào mà ở thời điểm vô cùng khó khăn về máy móc, phương tiện, kỹ thuật in phóng ảnh… ông lại có thể chụp được những bức ảnh chất lượng cả về bố cục, nội dung và mỹ thuật như vậy?".
Những câu chuyện xúc động
Như đồng nghiệp kể, thời chống Mỹ, có lần đang bị hen suyễn nặng, ông vẫn say nghề, leo cầu Long Biên ghi lại hình ảnh chiến đấu của bộ đội phòng không - không quân. Giữa chừng không thở được, ông ngồi thụp xuống bơm vội ống thuốc hen vào họng. Sự vất vả ấy gợi lại thời chống Pháp, khi ông làm việc trong buồng tối tự dựng ở Việt Bắc - nơi lá mục có lân tinh phát sáng được dùng để tráng phim, lá chuối khô để ép phim và bảo quản bằng gạo rang lót đầy hũ sành.
