NGUYỄN BIỂU - VỊ SỨ THẦN TRUNG DŨNG, NGƯỜI GIỮ TRỌN KHÍ TIẾT TRƯỚC QUÂN MINH

NGUYỄN BIỂU - VỊ SỨ THẦN TRUNG DŨNG, NGƯỜI GIỮ TRỌN KHÍ TIẾT TRƯỚC QUÂN MINH

Năm sinh - mất: Chưa rõ năm sinh - 1413

Quê quán: Làng Bình Hồ, huyện Chi La, trấn Nghệ An, nay thuộc xã Yên Hồ, huyện Đức Thọ, tỉnh Hà Tĩnh

Danh hiệu: Anh hùng dân tộc; Thái học sinh, Điện tiền Ngự sử; về sau được tôn là Nghĩa sĩ Đại vương

Trong những năm cuối của cuộc kháng chiến Hậu Trần, khi quân Minh từng bước siết chặt vòng vây ở Nghệ An và Hóa Châu, Nguyễn Biểu được Trùng Quang Đế cử đi sứ gặp Trương Phụ. Đó là một chuyến đi mà ông biết trước đầy nguy hiểm. Không mang theo một đội quân, Nguyễn Biểu chỉ có tư cách của một sứ thần, nhưng trước mặt viên tướng đang chỉ huy quân đội xâm lược, ông vẫn thẳng thắn vạch rõ hành động chiếm nước và đàn áp dân chúng. Câu chuyện về cuộc đối đáp trong bữa tiệc “đầu người” và cái chết của ông năm 1413 đã trở thành một trong những biểu tượng nổi bật về khí tiết của sứ thần Việt Nam trong lịch sử.

N

guyễn Biểu quê ở làng Bình Hồ, huyện Chi La, trấn Nghệ An, nay thuộc xã Yên Hồ, huyện Đức Thọ, Hà Tĩnh. Sử liệu không ghi rõ năm sinh của ông cũng như nhiều thông tin về gia đình và tuổi thơ. Nguyễn Biểu đỗ Thái học sinh vào cuối thời Trần, đầu thời Hồ, rồi bước vào con đường làm quan. Khi Trần Quý Khoáng lên ngôi Trùng Quang Đế năm 1409, ông được giao chức Điện tiền Ngự sử. Đây là chức quan có nhiệm vụ can gián và giám sát, phù hợp với hình ảnh một người nổi tiếng cương trực, gặp điều sai trái thì dám lên tiếng.

Sau khi nhà Minh chiếm Đại Ngu năm 1407, phong trào khôi phục nhà Trần tiếp tục tồn tại trong nhiều năm. Đến năm 1409, Trần Quý Khoáng được Đặng Dung và Nguyễn Cảnh Dị tôn lên ngôi, lấy hiệu Trùng Quang Đế, đặt trung tâm kháng chiến tại Nghệ An. Nguyễn Biểu trở thành một trong những quan lại phục vụ triều đình Hậu Trần. Trong những năm tiếp theo, cuộc kháng chiến ngày càng khó khăn khi quân Minh liên tục đưa quân vào Nghệ An, Thanh Hóa và tiến xuống phía Nam. Đến năm 1413, quân Minh do Trương Phụ chỉ huy mở cuộc tiến công lớn vào Nghệ An, buộc Trùng Quang Đế phải rút vào Hóa Châu.

Trong hoàn cảnh ấy, Trùng Quang Đế quyết định cử Nguyễn Biểu đi sứ đến gặp Trương Phụ. Theo Đại Việt sử ký toàn thư, ông được sai mang sản vật địa phương tới Nghệ An để cầu phong. Một số tư liệu đời sau giải thích chuyến đi còn nhằm giảng hòa và kéo dài thời gian để quân Hậu Trần có thể củng cố lực lượng. Dù mục đích cụ thể được diễn giải khác nhau, điểm thống nhất là Nguyễn Biểu phải đối diện trực tiếp với một đạo quân đang tiến hành cuộc chinh phục Đại Việt và ông biết rõ chuyến đi này tiềm ẩn nguy hiểm rất lớn.

Khi Nguyễn Biểu đến doanh trại của Trương Phụ, cuộc tiếp kiến nhanh chóng trở nên căng thẳng. Theo những ghi chép được lưu truyền, Trương Phụ tổ chức một bữa tiệc đặc biệt để uy hiếp sứ thần Việt Nam. Trên mâm tiệc có một chiếc đầu người đã được luộc chín. Trương Phụ ép Nguyễn Biểu phải ăn nhằm làm nhục và khuất phục ông. Trước tình thế đó, Nguyễn Biểu không tỏ ra sợ hãi. Ông thản nhiên lấy đũa khoét mắt của chiếc đầu người và ăn, đồng thời nói một câu mang tính thách thức: “Chẳng mấy khi người Nam được ăn đầu người Bắc”. Chi tiết này được Bảo tàng Lịch sử Quốc gia lưu lại trong câu chuyện về Nguyễn Biểu, nhưng cần hiểu rằng đây là lớp tư liệu kể chuyện lịch sử đã được truyền tụng qua nhiều thế hệ.

Theo một số tư liệu về sau, Trương Phụ tiếp tục thử tài và uy hiếp Nguyễn Biểu bằng cách yêu cầu ông đối đáp. Nguyễn Biểu được ghi là đã nói: “Hựu tồn ngô thiệt, hựu tồn Trần”, nghĩa là “Còn ba tấc lưỡi của ta, nhà Trần vẫn còn”. Câu nói thể hiện tư thế của một sứ thần không chịu khuất phục dù đang ở trong tay đối phương. Tuy nhiên, những chi tiết cụ thể của bữa tiệc, câu đối và cách Trương Phụ xử tử Nguyễn Biểu xuất hiện với những dị bản khác nhau trong tư liệu lịch sử và truyền thuyết, vì vậy cần phân biệt giữa phần cốt lõi của sự kiện và những chi tiết được văn học hóa về sau.

Điều được chính sử ghi nhận rõ hơn là Nguyễn Biểu đã thẳng thắn chỉ trích hành động của quân Minh. Đại Việt sử ký toàn thư chép lời ông mắng Trương Phụ, đại ý rằng bên trong thì tìm cách đánh chiếm đất nước, bên ngoài lại tự xưng là quân nhân nghĩa; đã nói sẽ lập con cháu họ Trần nhưng thực tế lại chia đất nước thành các quận huyện, cướp bóc tài sản và làm hại dân chúng. Những lời ấy cho thấy Nguyễn Biểu không chỉ đi sứ để thương lượng mà còn trực tiếp vạch rõ bản chất của cuộc xâm lược trước mặt viên tướng chỉ huy quân Minh.

Trương Phụ tức giận và quyết định giết Nguyễn Biểu. Một số nguồn kể rằng ông bị trói vào chân cầu Lam để nước dâng lên dìm chết. Khi nước không dâng như dự kiến, Trương Phụ sai đưa ông về khu vực chùa Yên Quốc rồi sát hại. Những câu chuyện khác lại lưu truyền hình ảnh Nguyễn Biểu để lại lời tuyệt mệnh trước khi chết. Các chi tiết về phương thức hành hình không hoàn toàn thống nhất giữa các nguồn, nhưng các tư liệu đều thống nhất rằng Nguyễn Biểu bị quân Minh sát hại năm 1413 sau chuyến đi sứ.

Cái chết của Nguyễn Biểu gây xúc động mạnh đối với những người trong phong trào Hậu Trần. Trùng Quang Đế được ghi nhận đã làm lễ tế ông. Từ một vị quan và sứ thần của triều Hậu Trần, Nguyễn Biểu dần trở thành một biểu tượng về khí tiết trong ký ức lịch sử Nghệ An - Hà Tĩnh. Về sau, các triều đại phong kiến tiếp tục truy phong ông. Đến thời Lê, ông được phong là Nghĩa sĩ Đại vương và được lập đền thờ tại quê nhà. Nhiều địa phương ở Nghệ An - Hà Tĩnh cũng lập miếu thờ, thể hiện sự tưởng nhớ đối với người sứ thần đã hy sinh trong cuộc kháng chiến chống quân Minh.

Điểm đặc biệt trong câu chuyện Nguyễn Biểu là ông không chết trên chiến trường với tư cách một vị tướng cầm quân. Ông chết trong vai trò một sứ thần, khi đối diện trực tiếp với người đang nắm quyền sinh sát đối với mình. Chính vì vậy, hình ảnh của ông thường được nhắc đến cùng những giá trị như sự bình tĩnh, khả năng ứng đối và khí tiết. Tuy nhiên, cần đặt câu chuyện trong hoàn cảnh lịch sử cụ thể: Hậu Trần lúc ấy đang ở giai đoạn cuối của cuộc kháng chiến, lực lượng suy yếu nghiêm trọng và quân Minh kiểm soát phần lớn lãnh thổ. Cái chết của Nguyễn Biểu vì thế cũng phản ánh sự khắc nghiệt của cuộc chiến đầu thế kỷ XV.

Sau khi Nguyễn Biểu hy sinh, cuộc kháng chiến Hậu Trần vẫn tiếp tục thêm một thời gian ngắn. Đặng Dung, Nguyễn Cảnh Dị, Nguyễn Súy và Trùng Quang Đế tiếp tục chống quân Minh nhưng cuối cùng đều thất bại vào năm 1414. Trong bối cảnh ấy, Nguyễn Biểu trở thành một trong những nhân vật tiêu biểu cho giai đoạn cuối của phong trào Hậu Trần - một người không trực tiếp làm thay đổi cục diện chiến tranh nhưng để lại dấu ấn đặc biệt bằng cách ứng xử khi bị đặt vào tình thế sống còn.

Nguyễn Biểu qua đời năm 1413, nhưng câu chuyện về ông tiếp tục được lưu truyền qua nhiều thế hệ. Từ một vị quan của triều Hậu Trần, ông trở thành hình tượng về người sứ thần dám nói thẳng trước đối phương và giữ vững khí tiết trong hoàn cảnh nguy hiểm nhất. Câu chuyện ấy nhắc thế hệ hôm nay rằng sức mạnh của một con người không chỉ nằm ở vũ khí hay quyền lực, mà còn ở khả năng giữ bình tĩnh, phẩm giá và trách nhiệm với cộng đồng khi đứng trước những thử thách khắc nghiệt. Chính vì vậy, Nguyễn Biểu được nhớ đến không chỉ như một nhân vật của cuộc kháng chiến Hậu Trần, mà còn như một biểu tượng lịch sử về khí tiết của người sứ giả nước Việt.